اخلاص در نیت به معناى خالص نمودن قصد و انگیزه براى خداست. نیت، زمانى براى خداوند خالص مى گردد كه انسان براى عبادت یا كار و تلاش خود، هیچ انگیزه اى جز خداوند نداشته باشد و هیچ عاملى جز تقرب و رضاى خداوند او را به انجام عبادت و عمل وادار نكرده باشد. با توجه به این كه هواهاى نفسانى، به شكل بسیار وسیع و قوى، انسان را در محاصره قرار داده اند، داشتن نیت خالص در عمل و عبادت و حضور چهره الهى آن در ذهن، كارى بسیار دشوار و مشكل است. اخلاص در نیت، با آگاهى و توجه كامل به خداوند تحقق مى یابد. در هر كجا توجه به خداوند نباشد، غفلت است. هر جا كه غفلت باشد، شرك و ریا تحقق یافته است. كسى كه توجه به مقصد ندارد، غافل است و كسى كه از هدف غفلت دارد، از حركت باز ایستاده است.
اخلاص در نیت، به این معنى است كه صاحبش در نظام هستى جز به خداوند دل نبسته است و جز براى او تلاش نمى كند. امام صادق علیه السلام مى فرمایند: صاحب نیت راست، قلب سالم دارد زیرا سالم بودن قلب از وسوسه هاى ممنوعه شیطانى به خالص بودن نیت در تمام امور براى خداست . خداوند فرمود: روزى كه مال و فرزندان هیچ سودى نمى رساند، جز آن كه خدا را با قلب سالم یابد. پیامبر فرمود: نیت مؤمن بهتر از عمل اوست و نیز فرمود: اعمال، بستگى به نیت دارد. براى هر كسى آن چیزى است كه قصد كرده است ، و هر بنده اى باید در تمام حركت و سكون خود نیت خالص داشته باشد زیرا اگر چنین نباشد، در غفلت است. خداوند غافلان را چنین وصف كرده است: آنها نیستند، جز همانند چهارپایان، بلكه گمراه تر از آنها هستند و فرمود: آنها غافلان هستند (مصباح الشریعه، باب 5).
اسلام عمل با روح می خواهد نه عمل بی روح. به همین جهت اگر مسلمانی زکات خود را بدهد ولی شائبه ریا در آن باشد پذیرفته نیست، اگر به جهاد برود ولی برای خودنمایی باشد قبول نیست. قانون الهی می گوید سرباز اجباری به درد من نمی خورد، من سربازی می خواهم که روحا سرباز باشد، سربازی می خواهم که ندای ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة؛ همانا خدا از مومنان جان و مالشان را به بهای بهشت خریداری کرد، (توبه/111) را پذیرفته باشد و صمیمانه به آن لبیک بگوید.
از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایت متواتر میان شیعه و سنی رسیده است که: انما الاعمال بالنیات؛ همانا کارها وابسته به نیتهاست، لکل امرء مانوی؛ برای هر کس همان است که آن را قصد کرده است، لا عمل الا بنیة؛ هیچ عملی بدون نیت پذیرفته نیست. در حدیثی به این شکل روایت شده است: انما الاعمال بالنیة ، و انما لامرء ما نوی ، فمن کانت هجرته الی الله و رسوله فهجرته الی الله و رسوله ، و من کانت هجرته لدنیا یصیبها او امرأة یتزوجها فهجرته الی ما هاجر الیه؛ همانا اعمال، وابسته به نیت است، برای انسان همان است که قصد کرده و هدف قرار داده است، هر کس به خاطر خدا و رسول هجرت کرده است، هجرتش به سوی خدا و رسول است و هر کس به خاطر زنی که با او ازدواج کند و یا به خاطر ثروتی که به چنگ آورد هجرت کرده است هجرتش به سوی همان خواهد بود.
تنها با اخلاص مى توان نجات یافت :
دام ها و خطرهایى كه در مسیر انسان به سوى خداوند قرار دارند، بسیار گسترده و گوناگون هستند. سپاه شیطان با تمام فریب ها و نیرنگ هایشان در كمین انسان رونده به سوى خدا نشسته اند جز كسى كه براى خدا خالص شده، هیچ كس از این مهلكه نجات نمى یابد و هیچ رهگذرى از این گذرها سالم نمى رهد. آن كس كه جان خود را در جارى اخلاص تطهیر كرده و اندیشه و همت و آرزو و تلاشهاى خود را براى خداوند اختصاص داده، مى تواند با عزت این راه را طى كند و به اوج كمال انسانى نائل گردد و خداوند هم او را یارى مى كند. اخلاص، انسان را از خطرهاى شیطان حفظ مى كند.
اخلاص شرط پذیرش اعمال :
عبادتى پذیرفته مى شود كه براى خداوند باشد. تلاشى كه به قصد تقرب به خداوند صورت نگیرد، نفعى نداشته و هیچ ارزشى را ایجاد نمى كند زیرا در نظام هستى تنها اراده خداوند حاكم است و غیر او همه نیازمند و عاجز هستند. باید به یگانگى او ایمان داشت و غیر او را در آفرینش و نظام جهان مؤثر ندانست، جز به او عشق نورزید و غیر او را نپرستید. اخلاص، زمانى ارزش واقعى خود را مى یابد و كمال و سعادت انسان را تضمین مى كند كه در قلب تثبیت گردد. اگر در قلب ثبیت شد، تداوم مى یابد و بر تمام تلاشها و عبادتهاى انسان پرتو مى افكند. اخلاص باید مستمر و همیشگى باشد و در تمام امور زندگى جارى گردد. عبادتى كه با اخلاص انجام شود و خلوصش تا لحظه مرگ حفظ گردد، این عبادت خالصانه، نتیجه بخش است. انسان همان گونه كه با نیت به عمل ارزش مى دهد، بعد از عمل نیز مى تواند در عمل تصرف كند، ارزشش را والاتر سازد و یا باز ستاند.
اگر كسى كار یا عبادت خود را براى دیگران بازگو كند تا از آن لذت برد، یا آن را وسیله اى براى كسب آبرو و اعتبار، یا برترى خود بر دیگران قرار دهد، آن عمل را به ریا تبدیل كرده است. اعمال خالصانه انجام شده همیشه در معرض خطر قرار دارد، از این رو، حفظ اخلاص بعد از عمل مشكل تر از انجام عمل با اخلاص است. اگر اعمال انسان براى خدا باشد و این انگیزه تا روز قیامت باقى بماند، استحقاق پاداش را دارد. امام صادق علیه السلام مى فرمایند: هرگاه كسى، عمل نیكى را انجام دهد، آن عمل براى او ثبت مى شود كه حسنه اى را در پنهانى انجام داده است. اگر آن را بازگو كرد، آن چه نوشته شده است، پاك مى شود و ثبت مى گردد كه حسنه اى را آشكارا انجام داده است. اگر دو مرتبه آن را بازگو كرد، پاك مى شود و ثبت مى گردد كه مرتكب ریا شده است (بحارالانوار/ج 69/ص 324). كارى كه بالاترین ارزش را داراست، با بازگو كردنش به گناه تبدیل مى شود. وسوسه ها و انگیزه هاى شیطانى بعد از انجام عبادت براى خداوند، قوى تر از قبل از عمل است.
دین، اطاعت و بندگى است و حنیف متمایل به حق است. حنفاء كسانى هستند كه در اعمال و طاعات خود، از دیگران رویگردان شده و به سوى خدا روى مى آورند. پنهان كردن عبادت و عمل نیك مؤمن، مطلوب خداوند و مورد ترغیب اوست زیرا این كار نفس انسان را از گرفتار شدن به بعضى از رذائل اخلاقى مانند عجب، ریا، تكبر، حب مقام و . . . حفظ مى كند و عمل او را از اختلاط با هدف هاى نادرست، خالص مى كند و او را به اعمالى كه سزاوار است كه مخفیانه انجام شوند، هدایت مى كند.
* * *
منبع :
عدل الهی ص 363
مقاله اخلاص و حقيقت نيت، نوشته: فاطمه سيد زاده
