نماز – قرائت

پرسش. امام خميني رحمه ‏الله در كتاب آداب الصلاة درباره معناي «إيّاك نَعْبُدُ و إيّاكَ نَسْتَعين» مي‏نويسد:

اگر تو به معناي عبوديت نرسيدي از درجه عبوديت حذر كن و اين آيات را از زبان كملّين بگو يا اينكه صرف قرائت صورت قرآن باشد.    (آداب الصلوة، ص 283. ) 
امام رحمه‏ الله در ادامه در فرعي فقهي فرمود: اگر كسي كلام را از معناي انشايي بيان كند، مخالف احتياط است اگر نگوييم قرائتش باطل است.  (  همان، ص 284.  )
در اين مورد توضيح دهيد.پاسخ: اين پرسش در سه بخش بايد بررسي شود:
اول، اينكه انسان چگونه به توحيد در عبادت و توحيد در استعانت مي‏رسد و كداميك مقدم است؟ چرا در اين آيه « إيّاكَ نَعْبُدُ» بر «إيّاكَ نَسْتَعين» مقدم است؛ درحالي‏كه انسان با كمك خداوند متعال مي‏تواند به مقام عبوديت برسد؟    
دوم، اينكه وقتي چنين آيه ‏هايي خوانده مي‏شود، بايد به چه قصدي باشد؛ به قصد خواندن آياتي از قرآن و تكرار كلام الهي يا از قول انسان‏هاي كامل مانند ائمه معصويمن عليهم‏ السلام يا اينكه خودم اين جمله را قصد كرده ‏ام كه در اين صورت قصد انشا، در كار است؛ چنان كه در خواندن آيه «اهدنا الصراط المستقيم» قصد دعا دارم؟    
سوم، اينكه انسان مسلماني كه نماز مي‏خواند به لحاظ فقهي و شرعي چه تكليفي دارد؟ آيا آيه را به قصد انشا به قصد انشاء و ايجاد معنا بخواند يا به قصد تكرار كلام الهي؟
در مورد بخش سوم، اكثر فقها مي‏ گويند كه نمازگزار بايد حمد و سوره نماز به قصد قرآن بودن بخواند و اگر قصد ديگري داشته باشد مانند اينكه به قصد انشا بخواند نمازش باطل است و بعضي‏ها گفته ‏اند: احتياط آن است كه قصد انشا نشود. اين سخن، هم معناي عبارت امام خميني رحمه ‏الله است كه احتياط آن است كه به قصد قرآن بودن يا از زبان كُمّلين بخواند يعني قصد كند كه بزرگان چنين مي‏گويند.
امّا اينكه انسان چگونه مي‏تواند به مقام عبوديت برسد، مي‏توان گفت عارف بايد قدم به قدم در مسير معرفت و در راه شفاعت خداوند گام بردارد. ابتدا بايد باور پيدا كند به توحيد خداوند در ذات كه خداوند يكي است و بسيط است؛ نه شريكي دارد و نه تركيب در او راه دارد. قدم دوم ايمان به توحيد صفاتي خداوند است كه صفات خداوند عين هم و عين ذات‏اند. در گام بعدي به مرتبه افعال مي‏رسد كه شاخه‏هاي متعددي دارد: توحيد در ربوبيّت، توحيد در خالقيت، توحيد در مالكيت و… كه آيه «الحمدللّه‏ رب العالمين» اشاره به توحيد در ربوبيت دارد و آيه مالك يوم الدين توحيد در مالكيت را مي‏رساند.
پس از عبور از توحيد نظري گام بعدي رسيدن به مراتب توحيد عملي است يعني رسيدن به توحيد در عبادت. پس كسي كه مي‏گويد إياكَ نَعْبُدُ مي‏خواهد بگويد من مراتب توحيد نظري را گذراندم و اينك غير از تو را شايسته عبادت نمي‏دانم. تو تنها معبودي هستي كه غير تو را به لحاظ نظري شايسته عبادت نمي‏ شناسم؛ پس در عمل نيز تنها تو را مي‏پرستم. از طرفي ديگر، چنان‏كه از بُعد نظري غير از خداوند هيچ مؤثري را نمي‏شناسم و فاعل واقعي خداوند است كه زمينه رسيدن به اين مقام را برايم فراهم كرده است، در عمل نيز تنها از تو ياري مي‏جويم تا وضع موجود را از نظر معنوي براي خود حفظ كنم. به اين ترتيب وجه تقدّم إيّاك نعبد بر إيّاك نستعين نيز مشخص شده است.    
اگر كسي به اين حدّ از توحيد نرسيده باشد ولي اين آيه را به صورت ادعايي بخواند، دچار نوعي شرك خفي يا نفاق شده است؛ چرا كه به زبان چيزي مي‏گويد كه در دل به آن نرسيده است. او در حالي كه هواني نفساني را عبادت مي‏كند،مدعي است كه تنها خدا را عبادت مي‏كند و اين دروغ است. بنابراين بهتر است در ذكر اين آيه اراده كند كه از زبان بزرگان اين جمله را مي‏گويد.