عـلاوه بـر وظـایف متقابل و مشترک همسران ، تعهّدات و تکالیف فردى و اختصاصى دیگرى نیزى وجود دارد که بر عهده هر یک از آنهاست که بعضى از آنها را ذکر مى کنیم .
وظایف مرد
برخى از وظایف اختصاصى مرد نسبت به همسر و فرزندانش عبارت است از:
الف ـ سرپرستى خانواده
خـانـواده یـک واحـد کـوچـک اجـتماعى است و همانند یک اجتماع بزرگ باید داراى رهبر و سرپرست واحدى باشد؛ زیرا سرپرستى دسته جمعى که زن و مرد بطور مشترک آن را به عهده بگیرند، کـارسـاز نـخـواهـد بـود. در زنـدگـى خـانـوادگـى ، مرد یا زن یکى باید رئیس و سرپرست و دیـگـرى مـعـاون و تـحـت نـظـارت او بـاشـد. مردان به خاطر دارا بودن بعضى از خصوصیتها و تـوانـایـى بـیـشـتـر در امـر مـدیـریـت و نیز به خاطر تفاوتهایى که خداوند از نظر آفرینش ـ براساس مصلحت نوع بشر ـ میان مردان و زنان قرار داده ، براى سرپرستى خانواده مناسب تر هستند. قرآن کریم ، تصریح مى کند که مقام سرپرستى و مدیریت در خانواده باید به مرد داده شود:
(اَلرِّجـالُ قـَوّامـُونَ عـَلَى النِّسـاءِ بـِمـا فـَضَّلَ اللّهُ بـَعـْضـَهـُمْ عـَلى بَعْضٍ وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ)
مـردان ، سـرپـرست و نگهبان زنانند، به خاطر برتریهایى که خداوند (از نظر نظام اجتماع ) براى بعضى نسبت به بعضى دیگر قرار داده است ، و به خاطر انفاقهایى که از اموالشان (در مورد زنان) مى کنند.
تـرجـیـح قدرت تفکّر مرد بر نیروى عاطفه و احساسات (بعکس زن که از نیروى سرشار عاطفه بـرخـوردار اسـت ) و نـیز داشتن بنیه و نیروى جسمى بیشتر، زمینه سرپرستى او را فراهم مى کـنـد تا وى بتواند با ویژگى اول بیندیشد و نقشه طرح کند و با صفت دوم ، بتواند از حریم خانواده خود دفاع کند.
بـعـلاوه تـعـهـّد مـرد نـسـبـت بـه پـرداخـت هـزیـنـه هـاى زنـدگى و نیز مهریه و تاءمین زندگى آبـرومـنـدانـه هـمـسـر و فـرزنـد، ایـن حـق را بـه او مـى دهد که وظیفه سرپرستى به عهده اش باشد. امام صادق (ع ) فرمود:
(مِنْ سَعادَهِ الْمَرْءِ اَنْ یَکُونَ الْقَیِّمَ عَلى عِیالِهِ)
سرپرستى خانواده ، از سعادت مرد است .
مـدیـریـت و سـرپرستى مرد در خانواده منحصر به امور مالى و نظم و انضباط خاص خانوادگى نـیـسـت ، بـلکـه مـسـؤ ولیـت نـظـارت و هـدایـت هـمـسـر و فـرزنـدان در مسائل اخلاقى و معنوى و جلوگیرى از فساد و تباهى آنان نیز به عهده مرد است . قرآن کریم مى فرماید:
(یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا اَنْفُسَکُمْ وَ اَهْلیکُمْ ناراً وَ قُودُهَا النّاسُ وَالْحِجارَهُ)
اى کسانى که ایمان آورده اید! خود و خانواده خویش را از آتشى که هیزم آن انسانها و سنگهاست ، نگه دارید.
از امام صادق (ع ) درباره کیفیت حفظ خانواده از آتش الهى پرسیده شد، آن حضرت فرمود: (آنها را امـر بـه مـعـروف و نـهـى از مـنـکـر کـنـیـد) گـفـتـنـد: ایـن کـار را مـى کـنـیـم ، امـا آنـهـا قبول نمى کنند. فرمود: (در این صورت وظیفه خود را انجام داده اید.)
رسول اکرم (ص ) فرمود:
(اَلرَّجُلُ راعٍ عَلى اَهْلِ بَیْتِهِ وَ کُلُّ راعٍ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ)
مـرد سـرپـرسـت و عـهـده دار امـور خـانـواده اش اسـت و هـر سـرپـرسـتـى مـسـؤ ول کارهاى زیردستان است .
بـنـابـرایـن ، مرد باید با نظارت بر کارهاى افراد خانواده ، آنان را از ارتکاب گناه و مفاسد اخـلاقـى بـاز دارد و چـنانچه نسبت به تعهّداتى که در جهت هدایت خانواده دارد کوتاهى کند، مسؤ ول خـواهـد بـود. پـیـامبر(ص ) مردانى را که به زنان خود اجازه پوشیدن لباسهاى بدن نما و رفتن به مجالس مفسده انگیز مى دهند، وعده عذاب الهى داده است .
ب ـ تاءمین نفقه
مقصود از نفقه ، هزینه هاى مورد نیاز زن براى غذا،لباس ، مسکن ، سفر [در صورت نیاز] و حتّى لبـاسـهـاى زیـنـتـى و تـجـمـّلى (بـه انـدازه شـاءن ) اسـت که شوهر موظف است براى او هزینه کـند و زن در این زمینه طلبکار، و شوهر بدهکار است . بر این اساس ، به منظور بـرخـوردارى از خـانـواده اى سـالم و آرام ، بـایـد، شـوهـر از عـهده نفقه برآید و زن نیز وظایف اختصاصى خود را انجام دهد. تا تعادل و آرامش خانواده فراهم گردد. پیامبر اسلام (ص ) در مورد حقوق زن بر مرد فرمود:
(یَکْسُوها مِنَ الْعُرى وَ یُطْعِمُها مِنَ الْجُوعِ وَ اِذا اَذْنَبَتْ غَفَرَ لَها)
مرد باید زن را بپوشاند و سیر کند و از لغزش او چشم بپوشد.
رنج و تلاش مرد، براى تاءمین مخارج خانواده ، علاوه بر ساماندهى زندگى ، داراى اجر معنوى و پاداش اخروى است . امام صادق (ع ) فرمود:
(اَلْکادُّ عَلى عَیالِهِ کَالُْمجاهِدِ فى سَبیلِ اللّهِ)
مردى که براى خانواده اش رنج ببرد، مانند کسى است که در راه خدا جهاد مى کند.
ج ـ توسعه بر خانواده
توسعه بر خانواده به معناى رفتار بر اساس اقتصاد و میانه روى است ، نه اسراف و تبذیر و نـه اقـتـار و اکـتـفـا در حـدّ زنـده مـانـدن . از امـام رضـا(ع ) دربـاره نـفـقـه خـانـواده سـؤ ال شـد، ایـشـان پـاسـخ داد: نـفـقه بر خانواده بین دو مکروه است . پرسیدند: آن دو مکروه چیست ؟ فـرمـود: خـداونـد اسـراف و اقتار را دوست ندارد. سپس این آیه شریفه را تلاوت نمود:
(وَالَّذینَ إِذا اَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً)
و کـسانى که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف مى نمایند و نه سخت گیرى ؛ بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالى دارند.
مـردى کـه بـا داشـتـن قـدرت مـالى ، به تهیّه امکانات مناسب زندگى و تنوّع و فراخىِ آن اقدام نـکـنـد، خـوشـى و آسـایش را از خانواده سلب مى کند و زمینه بدبینى و بیزارى از او فراهم مى شود.
حضرت رضا(ع ) فرمود:
(یَنْبَغى لِلرَّجُلِ اَنْ یُوَسِّعَ عَلى عِیالِهِ لِئَلاّ یَتَمَنَّوا مَوْتَهُ)
شایسته است که مرد بر خانواده اش توسعه دهد، تا آنان آرزوى مرگ او را نکنند.
تـوسـعـه امـکـانـات زنـدگى باید متناسب با استطاعت و درآمد مالى مرد باشد، نه آنکه همسر و دیـگـر اعـضـاى خـانـواده ، چـنـان پـرتـوقـّع بـاشـنـد که مرد به رنج و زحمت بیفتد و گرفتار مشکل مالى و وام خواهى گردد. پیامبر اکرم (ص ) در این باره فرمود:
(إِنَّ الْمـُؤْمـِنَ یـَاءْخـُذُ بـِاءَدَبِ اللّهِ،إِذا اءَوْسـَعـَاللّهُ عـَلَیـْهِ اتَّسـَعَ وَ إِذا اءَمـْسـَکَ عـَنـْهـُ اءَمْسَکَ)
مـؤ مـن به تربیت الهى اقتدا مى کند؛ هرگاه خداوند به او وسعت بخشد، او هم (بر خانواده اش) توسعه مى دهد، و هرگاه خداوند از او باز گیرد، او هم باز مى گیرد.
وظایف زن :
زن نـیـز وظـایـف خـاص خـود را دارد که باید آنها را به کار بندد و اگر از آن تخطّى و تخلّف کند، مرتکب گناه خواهد شد. در اینجا برخى از تکالیف زن نسبت به شوهر را بیان مى کنیم .
الف ـ اطاعت از شوهر
مـقـصـود از اطـاعـت از شـوهر، فرمانبردارى در امور حقوقى و اخلاقى خانواده است ، نه امورى که مـخـالف دسـتورات دینى باشد. اگر شوهر برخلاف حکم خدا، دستورى دهد، وظیفه زن تخلّف و یا به صورتى فرار از آن است .
رعـایـت ایـن وظـیـفـه و سـایـر حـقـوقـى کـه شـوهـر بـر زن دارد، تـا آنـجـا اهـمـیـّت دارد کـه رسول خدا(ص ) فرمود:
(لا تُؤَدِّى الْمَرْئَهُ حَقَّ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتّى تُؤَدِّىَ حَقَّ زَوْجِها)
زن تا حق شوهر را نپردازد، حق خداى متعال را ادا نکرده است .
ب ـ تدبیر منزل
حـفـظ و اداره خـانـه گـرچـه تـکـلیفى الزام آور براى زن نیست و عدم رعایت آن عقوبتى براى او ندارد، ولى شایسته است که زن براساس سنّت اسلامى و وظیفه اخلاقى به تدبیر امور خانه بـپـردازد و بـرخـى از کـارهـاى داخـل خـانه را انجام دهد تا شوهرش در بیرون خانه و در تاءمین هزینه هاى زندگى آسوده خاطر باشد. پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(حـَقُّ الرَّجـُلِ عـَلَى الْمـَرْئَهِ إِنـارَهُ السِّراجِ وَ اِصْلاحُ الطَّعامِ وَ اَنْ تَسْتَقْبِلَهُ عِنْدَ بابِ بَیْتِها فَتُرَحِّبَ، وَ اءَنْ تُقَدِّمَ اِلَیْهِ الطَّسْتَ وَالْمَنْدیلَ…)
حـق مـرد بـر زن ایـن اسـت که زن چراغ خانه را روشن کند، به تهیّه غذا و آشپزى بپردازد، هنگام ورود شوهر از او استقبال کند، به او خوشامد بگوید، آب و حوله حاضر کند… .
در زندگى مشترک خانوادگى لازم است که زن جایگاه خویش را بازیابد و بداند که وجودش در تـدبـیـر امور خانه ضرورى و مفید است و همسرش در اداره زندگى به او نیازمند است . از طرف دیـگـر، بـه عـهـده گـرفـتـن مـدیـریت داخلى منزل متناسب با روحیه و وضعیت جسمانى اوست . امام صادق (ع ) فرمود:
عـلى (ع ) و فـاطـمـه (س ) از رسـول خـدا(ص ) درخواست کردند که کارِ خانه را بین آنان تقسیم کند. پیامبر(ص ) انجام کارهاى داخل خانه را به عهده فاطمه (س ) و کارهاى بیرون خانه را به عـهـده عـلى (ع ) گـذاشـت . فـاطـمـه (س ) فرمود: جز خدا کسى نمى داند که چقدر مسرور شدم از اینکه پیامبر خدا(ص ) مرا از وظایفى که برعهده مردان است ، معاف کرد.
امـام بـاقـر(ع ) دربـاره کـار حـضـرت فـاطـمـه (س ) در داخل خانه فرمود:
فـاطـمـه (س ) در خـانـه عـلى (ع ) کـارهـاى داخـل مـنـزل [از قبیل ] خمیر کردن ، نظافت و شستشو را به عهده داشت و على (ع ) کارهاى بیرون خانه مانند تهیّه هیزم و مواد خوراکى را انجام مى داد.
ج ـ پاسدارى از حریم خانواده
گـرچـه حـفـظ کـیـان خـانـواده و صـیـانت از شخصیت اجتماعى و آبروى خانواده بر عهده هر یک از اعـضـاى خـانـه اسـت ، امـا زن بـه عـنـوان نـامـوس مـرد و نـمـایـنـده او در مـنـزل ، در حفظ حریم و ارزشهاى خانواده ، مسؤ ولیت بیشترى دارد. زن باید خود را از نامحرمان بپوشاند، با بیگانگان ارتباط معاشرتى نداشته باشد و در برخورد با نامحرم ، رفتارش مـتـکـبـّرانـه و بـزرگ مـنـشـانـه بـاشـد تـا بـیـن او و مـردان نـامـحـرم نـوعـى حـجـاب اخـلاقـى و حایل معنوى به وجود آید و کسى به او طمع نکند. امیر مؤ منان على (ع ) فرمود:
بـهـتـریـن صـفـات زنـان ، بـدتـریـن صـفـات مـردان اسـت (کـه عـبـارتـنـد از:) تـکـبـّر، ترس و بخل ؛ زیرا وقتى زن متکبّر باشد (از کلام نرم و دلنشین با نامحرم خوددارى مى کند و به کسى جـز شـوهـرش ) سـر فـرود نـمـى آورد و اگـر بـخـیـل بـاشـد مال خود و شوهرش را حفظ مى کند و اگر ترسو باشد در هر حادثه اى که پیش آید، احتیاط مى کند.
زن حـق نـدارد بـدون اجـازه شـوهرش از خانه خارج شود اگر چه به قصد دیدار دوسـتـان و حـتـى پـدر و مـادر بـاشـد. زن امـیـن شـوهـر اسـت و بـایـد از مـال و دارایـیـهـاى شـوهـر مـراقـبـت و مـحـافـظـت کـنـد و بـا اسـراف و تجمّل گرایى ، ثروت همسرش را ضایع نسازد. پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اَلْمَرْئَهُ راعِیَهٌ عَلى مالِ زَوْجِها وَ مَسْئُولَهٌ عَنْهُ)
زن نسبت به مال شوهر نگهبان و مسؤ ول است .
افـزون بـر آنـچه که آوردیم ، زن وظایف دیگرى هم دارد که رعایت آن موجب استحکام دوستى بین زن و مرد و استوارى کانون گرم خانواده مى گردد و از فروپاشى نظام خانوادگى جلوگیرى مى کند، از جمله :
نباید بدون عذر شرعى از تمکین جنسى شوهرش خوددارى کند.
نباید بدون رضایت شوهر، تنها یا در اتاق جداگانه بخوابد.
مجاز نیست بدون اجازه و رضایت شوهر، از مال او به کسى ببخشد، صدقه دهدو یا نذر کند.
نباید کارى کند که موجب تضییع حق شوهر گردد، گرچه نماز و یا روزه مستحبى باشد و… .
