نماز در قطب

پرسش. در مناطق قطبي چگونه بايد نماز خواند؟

پاسخ: فقهاي بزرگ ما اين مسئله را در كتاب‏هاي فقهي خود كه بحث از جزئيّات دستورات عملي اسلام در آن مي‏شود عنوان كرده‏ اند.
مثلاً، مرحوم آيت ‏اللّه‏ سيّد محمّد كاظم يزدي كه يكي از بزرگان فقهاست، در كتاب «عروة الوثقي» (در كتاب صوم، طريق ثبوت الهلال، مسئله 10.)    عين اين مسأله را عنوان نموده و تأييد مي‏كند كه «چنين اشخاصي موظّفند نماز و روزه خود را بر طبق مناطق معتدله انجام دهند».

يعني بايد ملاحظه كنند طول شب و روز در چنان فصلي (بطور متوسّط) در مناطق معتدله چه ‏اندازه است وبرطبق آن روزه بگيرند ونمازهاي پنجگانه خودرا به ‏جا آورند.

اين موضوع را مي‏توان به تعبير ديگري كه هر گونه ابهام و ايرادي را برطرف مي‏سازد، چنين توضيح داد:
در مناطق قطبي كه شب‏ها و روزهاي طولاني دارد و گاهي تا شش ماه خورشيد در آسمان هست و غروب نمي‏كند، در هر بيست و چهار ساعت يك مرتبه دور افق (البتّه مطابق حسّ ما) گردش مي‏نمايد.

در اين گونه مناطق، حركت خورشيد به دور افق هميشه يكنواخت نيست، يعني در همان بيست و چهار ساعت كه يك مرتبه دور افق مي‏گردد گاهي اوج مي‏گيرد و بالا مي‏آيد و گاهي پايين مي‏آيد و در حضيض واقع مي‏شود و به اين ترتيب گاهي هوا روشن‏تر و گاهي كم‏نورتر خواهد بود.

اين وضع در هر شبانه ‏روز تكرار مي‏گردد و اگر عكس‏هايي را كه از حركت آفتاب به دور افق از آن نقاط برداشته‏اند ملاحظه كنيد، اين موضوع را بخوبي مشاهده خواهد فرمود.

ساكنان مناطق قطبي (منظور از مناطق قطبي، نقاطي است كه بالاتر از مدار 67 درجه واقع شده است، قسمتي از اين نقاط مسكوني و قسمتي غير قابل سكونت مي‏باشد. )   هنگامي كه آفتاب در آسمان بالا مي‏آيد، آن را «روز» مي‏خوانند و به كار و زندگي مشغول مي‏شوند و هنگامي كه آفتاب پايين مي‏آيد و خورشيد به افق نزديك و كم‏نور مي‏شود «شب» مي‏گويند و استراحت مي‏نمايند.

بايد توجّه داشت هنگامي كه آفتاب در افق آنجا پايين مي‏آيد، در مناطق معتدله‏اي كه روي همان نصف النّهار قرار دارند «شب حقيقي» وجود دارد.
روي اين حساب، تشخيص شب و روز در آنجا آسان مي‏شود: اگر شاخصي را روي زمين نصب كنيم، هنگامي كه سايه آن به حدّاقل رسيد «ظهر» و هنگامي كه به حدّاكثر رسيد «نيمه‏شب» خواهد بود و به اين ترتيب مشكل به دست آوردن ظهر و نيمه شب حل مي‏گردد.
حال اگر مقدار شب و روز مناطق معتدله را در آن موقع از سال بدانيم، مثلاً بدانيم در اوّل تابستان روزها بطور متوسّط چهارده ساعت و شبها ده ساعت است،تكليف نمازهاي پنجگانه و روزه كاملاً روشن خواهد گرديد. (دقّت كنيد)
بنابراين، تكليف نماز و روزه در روزهاي طولاني روشن گرديد. امّا اوقاتي كه شب‏هاي طولاني وجود دارد بايد توجّه داشت كه هوا در بيست و چهار ساعت يكنواخت نيست، گاهي تاريك و گاهي تقريباً روشن است؛ زيرا گاهي خورشيد به افق نزديك مي‏گردد و هوايي مانند بين الطّلوعين يا كمي تاريك‏تر پيدا مي‏كند و گاهي خورشيد دور مي‏شود و هوا تاريك مي‏گردد. (علّت علمي اين تغيير اوضاع در شب‏ها يا روزهاي طولاني قطبي اين است كه «محور» زمين بر «مدار» آن عمود نيست و تقريباً بيست و سه درجه تمايل دارد. ) 

در اين شب‏ها، از وضع حركت ستارگان و فاصله آنها با افق و همچنين از وضع تاريكي و روشني هوا، «نيمه شب» و «ظهر» را مي‏توان تشخيص داد و با در نظر گرفتن مقدار متوسّط شب و روز مناطق معتدله، وظايف شرعي را به‏جا آورد.
با توضيحاتي كه داده شد، روشن گرديد كه احكام اسلام از جمله وظيفه نماز و روزه، اختصاص به محيط معيّني ندارد و در همه مناطق قابل اجراست.   ( برگرفته از كتاب پاسخ به پرسش‏هاي مذهبي بقلم آيات مكارم ـ سبحاني.)