پرسش. آيا نماز تنها در دين اسلام سفارش شده يا در ديگر دينها نيز نماز وجود داشته است؟
پاسخ: از همان آغاز داستانِ عبادت، نماز كاملترين ابزار سعادت بشر شناخته شد و در تمام اديان، پيامبران الهي آن را سفارش ميكرده اند. با آنكه در هر يك از دين ها، نماز به شكل ها و در زمان ها و مكان هاي گوناگون برپا ميشده است، در نفس نمازگزاران، همه دينها مشترك بوده اند.
نمازگزاري در آيين زرتشت
نماز، يكي از اركان مهم آيين زرتشت است. زرتشتيان در راه دينداري و رسيدن به كمال، به برپايي نماز امر شده اند. نماز زرتشتيان، بسيار شبيه نماز مسلمانان بوده است كه در پنج نوبت بايد همراه با دعاهاي ويژه ادا ميشد. همچنين، مقدماتي را نيز مانند نظافت و طهارت رعايت ميكنند كه بيشباهت به آموزه هاي اسلامي نيست. براي مثال، در احكام دين زرتشت آمده است كه در صورت نبودن آب، به جاي وضو بايد تيمم كرد. (كيخسرو شاهروج، آيينه، آيين مزديسني، ص 41؛ مري بويس، «ديانت زرتشتي»، ص 155؛ جان ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمه: علياصغر حكمت، ص 481. )
در بخشهاي گوناگون اوستا، پيروان زرتشت به برپا داشتن نماز تشويق شده اند. (سرود يكم اوستا يسنه هات 28 آيه اول اوستا، 1، 7؛ هات 54 آيه اول (اوستا، 1، 215)؛ هات قسمت پنج نيايش (اوستا، 2، 559 و 590).) البته نه نمازي كه بدون روح و انس قلبي باشد. ( آيينه، آيين مزديسني، ص 45.)
نمازگزاري در آيين يهود
خداوند خطاب به موسي عليه السلام مي فرمايد: « إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي (طه: 14) همانا من اللّه هستم و معبودي جز من نيست. پس مرا عبادت كن و نماز را براي ياد من به پا دار».
حضرت موسي عليهالسلام براي تداوم رسالت الهي خود با برادرش، هارون عليه السلام به برپايي نماز امر ميشود. (ن.ك: يونس، 87.)
برپا داشتن نماز يكي از اركان و مواد پيماني است كه خداوند با بنياسرائيل بسته است. (ن.ك: بقره، 77.)
پاك بودن بدن و لباس، طهارت (غسل يا وضو) و قبله (رو به بيت المقدس) از شرايط نماز يهوديان است. (عبدالعظيم رضايي، اصل و نسب و دينهاي ايرانيان باستان، ص 388.) در آيين يهود مانند اسلام، نماز به صورت جماعت هم برپا ميشود. (كهن راب، گنجينه تلمود، ص 103؛ كتاب اشعياء نبي، بب 5، آيه 2؛ كتاب مقدس عهد عتيق 107؛ كتاب ارمياء نبي، باب 12، آيه 4؛ كتاب مقدس عهد عتيق، 1114.)
در كتاب مقدس يهود درباره اصل وجوب اهميت نماز و دعا، (گنجينه تلمود، ص 11، به نقل از: براخوت، باب 32.) چگونگي برپايي نماز، (كتاب اشعياء، فصل 45، آيه 24؛ اقامهالشهود في رد اليهود منقول رضايي، ص 158.) مكان (كتاب ارمياء نبي، باب 12 آيه 4؛ كتاب مقدس عهد عتيق، 107؛ كتاب اشعياء نبي، باب 50، آيه 2. ) و زمان نماز (كتاب مقدس عهد عتيق، 871؛ كتاب مزامير، باب 55، آيه 18؛ اصل و نسب و دينهاي ايرانيان باستان، ص 388.) مطالبي بيان شده است.
نمازگزاري در آيين مسيحيت
در شريعت عيسي عليه السلام، برپايي نماز از واجبات مهمي است كه خداوند، در همان آغاز تولد به او سفارش كرد: قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيّاً وَجَعَلَنِي مُبَارَكاً أَيْنَ مَا كُنتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ مَادُمْتُ حَيّاً. (مريم: 31)
من بنده خدا هستم. خداوند به من كتاب داده و مرا پيامبر قرار داده است. مرا مايه بركت قرار داد، هر كجا كه باشيم و تا زندهام به نماز و زكات سفارش كرد.
قاموس كتاب مقدس، نماز را در مسيحيت چنين معنا ميكند: «مقصود از نماز، گفت و گو كردن و صحبت داشتن با خدا، خواستن احتياجات و اظهار تشكر و امتنان براي الطاف و مراحم حق تعالي است». ( جيمز هاكس، قاموس كتاب مقدس، ص 887. )
مسيحيان در روز يكشنبه، نماز ويژه همان روز را دارند. (محمدصادق فخرالاسلام، انيس الاعلام، ج 3، ص 320.) از نظر آنها، نمازي ارزشمند است كه با حضور قلب و انس باشد. (قاموس كتاب مقدس، صص 384 و 385.)
نماز در آيين مسيحيت نيز يك فريضه است؛ هر چند اختلاف ها و حتي تناقضهايي در كتاب مقدس ديده ميشود. براي مثال، در بخشي از كتاب مقدس اصرار و تكرار در استجابت مؤثر است، (انجيل لوقا، باب 18، ش 1 ـ 8 ؛ كتاب مقدس عهد جديد، ص 126 ؛ انجيل لوقا، باب 11، ش 5 ـ 11 و 39 و 42 و 44؛ كتاب مقدس (عهد جديد) 81، 111 و 112. ) ولي در قسمتي ديگر، از آن نهي شده و نماز و دعاي كوتاه و بدون تكرار را تأييد ميكند. (انجيل متي، باب 6، ش 7 و 8؛ من وحي المسيح، ص 118؛ قاموس كتاب مقدس، ص 384؛ كتاب مقدس عهد جديد، 111.)
نماز در ديگر دين هاي الهي ديگر پيامبران الهي نيز با تبيين احكام ويژهاي، نماز را برپا داشتهاند. برخي از اين پيامبران، به نامهاي آدم، (علي بن ابراهيم، تفسير قمي، ج 1، صص 37 و 38؛ محمد بن حسن حر عاملي، وسائل الشيعه، ج 3، صص 9 و 10؛ بحارالانوار، ج 11، ص 260.) نوح، (بحارالانوار، ج 11، ص 331. ) ادريس، (همان، ص 280.) ابراهيم، (ن.ك: ابراهيم، آيه 37 و 40.) اسماعيل، (ن.ك: مريم، آيه 54.) اسحاق، (ن.ك: انبياء، آيه 71 و 72. ) يعقوب، (ن.ك: همان.) داوود، (بحارالانوار، ج 14، ص 16.) سليمان، (همان، ج 98، ص 92؛ رضي الدين علي بن محمد الطاووس، فلاح السائل، ص 22 ؛ شيخ عباس قمي، سفينة البحار، ج 2، ص 44.) يونس، (ابوعلي طبرسي، مجمع البيان، ج7 و8، ص66؛ الجامع لاحكام القرآن تفسير القرطبي، ج15، ص123. ) شعيب، (ن.ك: هود: 89، الجامع لاحكام القرآ« تفسير القرطبي، ج 9، ص 87؛ محمدالدين طريحي، مجمع البحرين، ج 2، ص 230. ) زكريا، (ن.ك: آل عمران، آيه 37.) لقمان، (ن.ك: لقمان، آيه 17.) لوط، ( ن.ك: انبياء، آيه 73. ) ايوب، ( بحارالانوار، ج 12، ص 358. ) خضر، ( همان، ج 13، ص 330. ) ذوالكفل، ( همان، ج 12، ص 407. ) صالح ( همان، ج 11، ص 383.) و شيث هستند. ( همان، ص 263.)
نماز در دين هاي غير وحياني چون خداجويي در انسان فطري است، بشر در طول تاريخ در پي پرستش و عبادت معبود مورد نظر خود بوده است. با كمي دقت درمييابيم كه مسئله نيايش، به ويژه نماز تنها به اديان وحياني محدود نميشود، چنان كه تبّتيان آنگاه كه در صومعه جشن ميگيرند، نماز ميخوانند ( تاريخ جامع اديان، صص 246 و 247 و 270. ) و نيايش ميكنند. ( همان، ص 427.)در تاريخ گفته شده است كه كنفسيوس نماز به جاي مي آورد. (احمد شهرستاني، ملل و نحل، ص 21؛ تاريخ جامع اديان، ص 388.) ايرانيان باستان نيز در دوره پارتها و ساسانيان، نمازي شبيه به نماز مسلمانان داشتند؛ حتي پيش از نماز، وضو ميگرفتند. برخي در شبانه روز چهار نوبت نماز و برخي سه نوبت نماز ميخواندند. ( اصل و نسب و دينهاي ايرانيان باستان، صص 451 و 453 و 263؛ ابوريحان بيروني خوارزمي، آثار الباقيه عن القرون الخاليه، ص 206؛ ملل ونحل، ج 2، ص 57.) يونانيان باستان با خواندن نماز از خشم خدايان در امان ميماندند و ياري آنها را جلب ميكردند. (ويل دورانت، تاريخ تمدن، ج 1، ص 228. ) حتي عربهاي بت پرست شبه جزيره عربستان، پيش از ظهور اسلام، در حريم كعبه نماز ميخواندند. قرآن، نماز آنها را اين گونه توصيف ميكند: « وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاءً وَتَصْدِيَةً؛ نماز آنها در كنار خانه خدا چيزي جز سوت كشيدن و كف زدن نبود». (انفال: 35) (برگرفته از كتاب پرسمان نماز به قلم محسن محمدي.)
