نماز در قطب

پرسش. در مناطق قطبی چگونه باید نماز خواند؟

پاسخ: فقهای بزرگ ما این مسئله را در کتاب‏های فقهی خود که بحث از جزئیّات دستورات عملی اسلام در آن می‏شود عنوان کرده‏ اند.
مثلاً، مرحوم آیت ‏اللّه‏ سیّد محمّد کاظم یزدی که یکی از بزرگان فقهاست، در کتاب «عروه الوثقی» (در کتاب صوم، طریق ثبوت الهلال، مسئله ۱۰.)    عین این مسأله را عنوان نموده و تأیید می‏کند که «چنین اشخاصی موظّفند نماز و روزه خود را بر طبق مناطق معتدله انجام دهند».

یعنی باید ملاحظه کنند طول شب و روز در چنان فصلی (بطور متوسّط) در مناطق معتدله چه ‏اندازه است وبرطبق آن روزه بگیرند ونمازهای پنجگانه خودرا به ‏جا آورند.

این موضوع را می‏توان به تعبیر دیگری که هر گونه ابهام و ایرادی را برطرف می‏سازد، چنین توضیح داد:
در مناطق قطبی که شب‏ها و روزهای طولانی دارد و گاهی تا شش ماه خورشید در آسمان هست و غروب نمی‏کند، در هر بیست و چهار ساعت یک مرتبه دور افق (البتّه مطابق حسّ ما) گردش می‏نماید.

در این گونه مناطق، حرکت خورشید به دور افق همیشه یکنواخت نیست، یعنی در همان بیست و چهار ساعت که یک مرتبه دور افق می‏گردد گاهی اوج می‏گیرد و بالا می‏آید و گاهی پایین می‏آید و در حضیض واقع می‏شود و به این ترتیب گاهی هوا روشن‏تر و گاهی کم‏نورتر خواهد بود.

این وضع در هر شبانه ‏روز تکرار می‏گردد و اگر عکس‏هایی را که از حرکت آفتاب به دور افق از آن نقاط برداشته‏اند ملاحظه کنید، این موضوع را بخوبی مشاهده خواهد فرمود.

ساکنان مناطق قطبی (منظور از مناطق قطبی، نقاطی است که بالاتر از مدار ۶۷ درجه واقع شده است، قسمتی از این نقاط مسکونی و قسمتی غیر قابل سکونت می‏باشد. )   هنگامی که آفتاب در آسمان بالا می‏آید، آن را «روز» می‏خوانند و به کار و زندگی مشغول می‏شوند و هنگامی که آفتاب پایین می‏آید و خورشید به افق نزدیک و کم‏نور می‏شود «شب» می‏گویند و استراحت می‏نمایند.

باید توجّه داشت هنگامی که آفتاب در افق آنجا پایین می‏آید، در مناطق معتدله‏ای که روی همان نصف النّهار قرار دارند «شب حقیقی» وجود دارد.
روی این حساب، تشخیص شب و روز در آنجا آسان می‏شود: اگر شاخصی را روی زمین نصب کنیم، هنگامی که سایه آن به حدّاقل رسید «ظهر» و هنگامی که به حدّاکثر رسید «نیمه‏شب» خواهد بود و به این ترتیب مشکل به دست آوردن ظهر و نیمه شب حل می‏گردد.
حال اگر مقدار شب و روز مناطق معتدله را در آن موقع از سال بدانیم، مثلاً بدانیم در اوّل تابستان روزها بطور متوسّط چهارده ساعت و شبها ده ساعت است،تکلیف نمازهای پنجگانه و روزه کاملاً روشن خواهد گردید. (دقّت کنید)
بنابراین، تکلیف نماز و روزه در روزهای طولانی روشن گردید. امّا اوقاتی که شب‏های طولانی وجود دارد باید توجّه داشت که هوا در بیست و چهار ساعت یکنواخت نیست، گاهی تاریک و گاهی تقریباً روشن است؛ زیرا گاهی خورشید به افق نزدیک می‏گردد و هوایی مانند بین الطّلوعین یا کمی تاریک‏تر پیدا می‏کند و گاهی خورشید دور می‏شود و هوا تاریک می‏گردد. (علّت علمی این تغییر اوضاع در شب‏ها یا روزهای طولانی قطبی این است که «محور» زمین بر «مدار» آن عمود نیست و تقریباً بیست و سه درجه تمایل دارد. ) 

در این شب‏ها، از وضع حرکت ستارگان و فاصله آنها با افق و همچنین از وضع تاریکی و روشنی هوا، «نیمه شب» و «ظهر» را می‏توان تشخیص داد و با در نظر گرفتن مقدار متوسّط شب و روز مناطق معتدله، وظایف شرعی را به‏جا آورد.
با توضیحاتی که داده شد، روشن گردید که احکام اسلام از جمله وظیفه نماز و روزه، اختصاص به محیط معیّنی ندارد و در همه مناطق قابل اجراست.   ( برگرفته از کتاب پاسخ به پرسش‏های مذهبی بقلم آیات مکارم ـ سبحانی.)