آفات سعادت خانواده

هـمـان گـونـه کـه مـوفـّقـیـت و خـوشـبـخـتـى خـانـواده مـرهـون عـوامـل سعادت بخش است و با دستیابى به آن ، نور صفا و صمیمیت محیط زندگى را روشن مى کند، اختلافات و تیره روزى خانواده نیز معلول آفات گوناگونى است که دامنگیر آن مى شود.
براى برخوردارى از زندگى سالم و خانواده اى ارزشمند، باید در زمینه پیراستن کانون گرم خانواده از آفات مختلف تلاش کرد و اجازه نداد که خانواده در معرض بیماریهاى خانمان برانداز قرار گیرد.
اگـر عـوامـلى نـظـیـر احـتـرام ، مـحـبـت و مـودّت ، تـفـاهـم و گـذشت ، مشورت و مسؤ ولیت پذیرى مـتـقـابـل زن و شـوهـر مـوجـبـات سـعـادت خـانـواده را فـراهـم مـى کـنـد، عـوامـل دیـگـرى نـیـز وجـود دارد کـه زمـینه هاى اختلاف و درگیرى ، کینه و خشم و در نتیجه از هم پاشیده شدن خانواده را به دنبال دارد که باید پیش از پیدایش و گسترش آن ، درصدد دفع آن باشیم . اینک برخى از آفات خانواده را برمى شمریم :
1 ـ بد خلقى
آدمـى بـایـد سعى کند تا اخلاق و سیرت درونى خود را همچون ظاهر خود زیبا و پسندیده سازد. بدخلقى صفت ناپسندى است که زندگى انسان را تیره و تار مى کند. ورود بدخُلقى در محیط زنـدگـى خـانـوادگـى مـوجـب عـوارض مـنـفـى بـى شـمـارى مى گردد که در قالب تند خویى ، گرفتگى چهره ، بى حوصلگى ، اخم و بهانه گیرى نمایان مى شود.
بداخلاقى یکى از آفات ویرانگر زندگى خانوادگى است ؛
حضرت على (ع ) فرمود:(مَنْ ساءَ خُلْقُهُ مَلَّهُ اَهْلُهُ)
هـر کـس بـداخـلاق بـاشـد، خـانـواده اش از او نـاراحـت و ملول مى شود.
آثار بدخلقى
بدخلقى ، محیط خانه را به جهنّم سوزانى تبدیل مى کند که ثمره اى جز از دست دادن خوشبختى و سعادت افراد خانواده ندارد. اینک برخى از آثار منفى بدخلقى را ذکر مى کنیم :
الف ـ ضایع شدن شخصیت انسانى
اوّلیـن اثـر مـنـفـى بـدخـلقـى بـطـور مـسـتـقـیم متوجه شخص بداخلاق مى گردد؛ بدین معنى که بداخلاقى چنان چهره زشت و نامطلوبى از انسان ارائه مى دهد که با مشاهده آن ، خوبیها، صفات ارزشمند و سایر ارزشهاى اجتماعى او از یاد رفته ، شخصیت وى ضایع و در نظر دیگران خوار و ذلیل مى گردد. امیر مؤ منان (ع ) فرمود:(رُبَّ عَزیزٍ اَذَلَّهُ خُلْقُهُ وَ رُبَّ ذَلیلٍ اَعَزَّهُ خُلْقُهُ)
چـه بـسـا عـزیـزى که اخلاق بد، مایه ذلّت و خوارى او شده و چه بسا خوار و ذلیلى که اخلاق خوب ، او را به عزّت و بزرگى رسانده است .
عـلاوه بـر آن ، بـدخـلقـى مـایـه تـبـاهـى و ضـایـع شـدن آثـار اعمال نیک انسان مى شود. امام صادق (ع ) در این باره فرمود:(اِنَّ سُوءَ الْخُلْقِ لَیُفْسِدُ الْعَمَلَ کَما یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ).
بـدخـویـى ، کـردار را تـبـاه مـى سـازد، چـنـان کـه سـرکـه عسل را.
ب ـ ایجاد ترس و اضطراب
بدخلقى در خانه و یا در محیط کار و زندگى ، زمینه تفاهم و همدلى و صمیمیت را از بین برده ، موجب دورى از مردم و در نتیجه آشفتگى روحى و احساس تنهایى و دلهره مى شود. امیر مؤ منان (ع ) فرمود:(مَنْ خَشُنَتْ عَریکَتُهُ اَقْفَرَتْ حاشِیَتُهُ)
هر کس درشت خوى باشد، دور و برش خالى گردد (و کسى در کنار او نمى ماند).
مـحـیـط خـانه و زندگى باید محل آرامش و آسایش زن و مرد و فرزندان آنان باشد. بداخلاقى ، آرامـش و صـفـاى مـحـیط خانواده را از بین برده ، ترس و دلهره را جایگزین آن مى کند. بعلاوه ، آنـگـاه کـه شـوهـر بـا بدخلقى عرصه زندگى را براى همسرش تنگ کرده و به جاى ملاطفت و نـیـکـى ، خـشـونـت کـنـد، اضـطـراب و تـرس را بـر وى چـیـره سـاخـتـه و تـعـادل روحى او را از بین مى برد. در این هنگام است که زن احساس وحشت مى کند و خویشتن را در برابر دیو بدخلقى گرفتار مى یابد. امیر مؤ منان على (ع ) فرمود:(لا وَحْشَهَ اَوْحَشُ مِنْ سُوءِ الْخُلْقِ)
هیچ وحشتى ، ترسناک تر از بدخلقى نیست .
ج ـ زوال محبّت
اثـر دیـگـر بـدخـلقى ، کاهش مهر و محبّت و از بین رفتن مهربانى و دوستى است . رفتار انسان بـدخـلق ، بـراى هـیـچ کـس خوشایند نیست ؛ همه از خوى ناپسند، در رنج و عذابند و از آن نفرت دارند.
خوشرویى کمترین بهایى است که زن در مقابل تلاش شبانه روزى خود، از شوهر انتظار دارد و در حـقـیـقـت ، جـبـران کـنـنـده بـسـیـارى از کـمـبـودهـاى مـادى زنـدگـى بـوده ، تحمّل ناهمواریهاى آن را براى او میسّر مى سازد. زنى که همواره با تندخویى شوهرش رو به رو مـى شـود، زنـدگى در نظرش تیره و تار شده ، از معاشرت با همسر بى حوصله و بدخلقِ خود خسته و درمانده خواهد شد.
گـاهـى تـندخویى و بداخلاقى افراد چنان خسته کننده و نفرت انگیز است که عدّه اى به انتظار مرگ آنان نشسته و بدین وسیله شاد مى شوند. امیر مؤ منان (ع ) فرمود:(مَنْ ساءَتْ سَجِیَّتُهُ سَرَّتْ مَنِیَّتُهُ)
هر کس بداخلاق باشد، مرگش مایه شادى گردد.
2 ـ بدگمانى
از دیگر آفات سعادت خانواده ، بدگمانى زن و شوهر به یکدیگر است که آثار منفى بسیارى را بـه هـمـراه دارد. شـخـص بـدگمان داراى روحیه منفى بافى و بیمارگونه است . او از سلامت روحى و تعادل روانى برخوردار نبوده ،به رفتار وگفتار دیگران با دیده تردید مى نگرد.
انـسـانـى کـه بـر اثـر روحیه بدبینى ، به همسر خود اعتماد و اطمینان ندارد، از آرامش و صفاى زنـدگـى خـانـوادگى محروم خواهد بود. چنین افرادى در روابط اجتماعى نیز موفق نخواهند شد؛ چـرا که در نتیجه بدگمانى به دیگران ، دوستان خود را از دست داده ، تنها خواهند ماند. امیر مؤمنان (ع ) فرمود:(شَرُّ النّاسِ مَنْ لَمْ یَثِقْ بِاءَحَدٍ لِسُوءِ ظَنِّهِ وَ لَمْ یَثِقْ بِهِ اَحَدٌ لِسُوءِ فِعْلِهِ)
بدترین مردم کسى است که به علت بدگمانى به هیچ کس اعتماد ندارد و به جهت رفتار بدش ، کسى به او اطمینان نمى کند.
براى از بین بردن صفت ناپسند بدگمانى ، باید از عواملى که مایه بروز یا ایجاد بدبینى است ، پرهیز کرد. رفتار مشکوک ، قرار گرفتن در موضع تهمت و نیز همنشینى با بدگویان و افراد شرور، از جمله اسباب بدبینى است  که باید در محیط زندگى بویژه در کانون گرم خانواده از آنها دورى جست .
آثار بدگمانى
هـمـسـر بـدبـیـن بـه علت روحیه منفى بافى اش ، سلامت زندگى خانوادگى را در معرض خطر قـرار مى دهد و آن را با عواقب زیانبارى رو به رو مى سازد که در نهایت ممکن است به نابودى کانون گرم خانواده منجر شود. در این بخش دو اثر منفى بدگمانى را ذکر مى کنیم :
الف ـ برانگیختن بدیها
یـکـى از نـتـایـج زیـانـبـار بـدگـمـانـى ، کـاهـش انـگـیـزه نـیـکـوکـارى و ارتـکـاب اعـمـال ناپسند است . اگر مردى در مسائل خانوادگى نسبت به همسرش بدگمان باشد، اتهامات واهـى و بـى اسـاسـى را بـه وى نـسـبـت مـى دهـد کـه سـبـب نـاچـیـز جـلوه دادن زشـتـى اعـمـال بـد گـردیـده ، انـجـام اعمال ناشایست را براى او آسان مى کند و در نتیجه ، رفتار او را بـتـدریـج بـه سـمـتـى انـحـرافـى و نـامـطـلوب سـوق داده ، مـوجـب ظـهـور اعمال ناپسند از او خواهد شد. امیر مؤ منان على (ع ) در این مورد فرمود:(سُوءُ الظَّنِّ یُفْسِدُ الاُْمُورَ وَ یَبْعَثُ عَلَى الشُّرُورِ)
بدگمانى کارها را فاسد مى کند و بدیها را برمى انگیزد.
ب ـ اختلافات خانوادگى
از دیـگـر آثـار مـنـفـى بدگمانى به همسر، ایجاد زمینه وسیع درگیرى و اختلافات خانوادگى اسـت . از نـظـر فـرد بـدبـیـن ، اغـلب رفـتـارهـاى هـمـسـر، مـشـکـوک و نـادرسـت اسـت و هـمـیـن خـیـال واهـى ، مـوجب اعتراضات بى اساس ، پرخاشهاى بیجا، دخالتهاى ناروا، اتهامات پوچ و واکـنـشـهـاى نـاپـسـنـد او در مـقـابـل رفـتـار هـمـسـر مـى شـود. تـحمّل چنین وضعى در دراز مدت براى انسان مشکل و طاقت فرساست . همسر چنین فردى هر اندازه کـه صـبـور و خـویـشتندار باشد، پس از گذشت مدت زمانى ، کاسه صبرش لبریز شده ، به مقابله با او خواهد پرداخت .
در نـتـیـجـه ، بـر اثـر غـلبـه روحـیـه بـدگـمـانـى ، هـمـواره بـه خـاطـر مسائل جزئى و غیر قابل اعتنا، درگیریهاى مستمر خانوادگى ایجاد مى شود، صلح و آرامش از این خـانـه رخـت بـرمـى بـنـدد و دوسـتـى و مـحـبـت زن و شـوهـر، بـه جـدایـى روحـى از یـکـدیـگـر تبدیل خواهدشد. حضرت على (ع ) فرمود:(مَنْ غَلَبَ عَلَیْهِ سُوءُ الظَّنِّ لَمْ یَتْرُکْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلیلٍ صُلْحاً)
بدگمانى بر هر کس چیره شود، بین او و هیچ دوستى صلح و آرامش باقى نخواهد گذاشت .
3 ـ بد زبانى
سـوّمـیـن عـامـلى که سلامت و سعادت خانواده را تهدید مى کند و موجب بروز نگرانیها و اختلافات میان زن و شوهر مى گردد، بدزبانى است .
(زبـان ) کـه وسیله تکلّم و تفهیم خواسته هاى درونى است ، اگر به صورت صحیح به کار گـرفـته نشود و بیماریهاى ناشى از آن معالجه نگردد، آثار منفى و زیانبارى به همراه خواهد داشت . بدین جهت ، روایات فراوانى درباره پرهیز از آزادى بى حد و حصر زبان و تاءکید بر محافظت آن وارد شده است .
شـخـصـى حـضـور پـیـامـبـر اکـرم (ص ) شـرفیاب شد و تقاضاى پند و اندرز کرد. آن حضرت فرمود:(اِحْفَظْ لِسانَکَ)
زبانت را حفظ کن .
سپس در برابر تقاضاى مکرّر او تا سه مرتبه این جمله را تکرار کرده ، فرمود:(وَیْحَکَ وَ هَلْ یُکِبُّ النّاسَ عَلى مَناخِرِهِمْ فِى النّارِ اِلاّ حَصائِدُ اَلْسِنَتِهِمْ)
واى بر تو! آیا مردم را جز درو شده هاى زبانشان به رو در آتش دوزخ مى اندازد؟
بـدزبـانى که از هواها و انگیزه هاى متنوع نفسانى سرچشمه مى گیرد، از صفات رذیله و اخلاق ناپسند در وجود انسان است و او را به گفتار بى فایده و بیجا و ارتکاب سخنان ناروا و حرام وادار مى کند. بسیارى از جرایم و گناهان از زبان نشاءت مى گیرد. امیر مؤ منان (ع ) فرمود:(بَلاءُ الاِْنْسانِ فى لِسانِهِ)
گرفتارى انسان در زبانش است .
آثار بدزبانى
بـخـشـى از اخـتلافات و درگیریهاى خانوادگى ، در سایه بدزبانى زن یا شوهر است . و چه بسیار ناراحتیها و طلاقها برخاسته از سخن بد و نارواست . امیر مؤ منان (ع ) فرمود:(رُبَّ فِتْنَهٍ اَثارَها قَوْلٌ)
بسا فتنه اى که سخنى آن را برانگیخته است .
بدزبانى هر یک از زن و شوهر در محیط زندگى خانوادگى ، موجب کاهش محبّت و رنجش خاطر و مایه سرزنش و ملامت دیگران است . حضرت على (ع ) فرمود:(مَنْ ساءَ کَلامُهُ کَثُرَ مَلامُهُ)
هر کس سخنش بد باشد، بیشتر سرزنش مى شود.
علاوه بر آن ، بیمارى (بدزبانى ) غضب الهى و آتش جهنم را به همراه خواهد داشت . امام صادق (ع ) در این باره فرمود:(مَنْ خافَ النّاسُ لِسانَهُ فَهُوَ فِى النّارِ)
کسى که مردم از زبان او بترسند، در آتش دوزخ خواهد بود.
(مولوى ) در وصف زبان و آثار بدزبانى گفته است :
این زبان چون سنگ و فم آهن وش است
و آنکه بجهد از زبان چون آتش است
سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف
گه ز روى نقل و گاه از روى لاف
زانکه تاریک است و هر سو پنبه زار
در میان پنبه چون باشد شرار
ظالم آن قومى که چشمان دوختند
زان سخنها عالَمى را سوختند
بـد زبـانـى در خـانـواده ، بـه صورتهاى گوناگونى ظاهر مى شود که برخى از آنها بدین شرح است :
الف ـ سرزنش
هرگاه سرزنش به صورت یک عادت ریشه دار درآمده باشد، جزو آفات زبان محسوب مى شود. عـادت بـه سـرزنـش کـردن دیـگـران ، تـوجـّه بـه واقعیات زندگى و موقعیت دیگران را بشدّت تضعیف کرده ، زمینه برخورد خصمانه و عتاب آمیزى را فراهم مى کند.
چـه بـسـیـار از نـارسـایـیـهـا و اشـتـبـاهـات را مى توان با پند و اندرز و خوش زبانى ، بدون سـرزنـش ‍ و خـرده گـیـرى حـل کـرد؛ هـرگـاه سـرزنـش افـراد بـویـژه سـرزنـش هـمسر در محیط خـانـوادگـى ضـرورت پـیـدا کـند، نباید در این باره افراط و زیاده روى کرد، بلکه باید به حدّاقل آن اکتفا نمود؛ چرا که زیاده روى در سرزنش دیگران به جاى تاءثیر نیکو، آثار منفى در پى دارد.
امیر مؤ منان على (ع ) فرمود:(اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَهِ یَشُبُّ نارَ اللَّجاجَهِ)
زیاده روى در نکوهش ، آتش لجاجت را شعله ور مى سازد.
یـکـى از اصـول تـربـیـتـى ، پـرهیز از تکرار سرزنش است ؛ چرا که موجب بى اثر شدن آن و پافشارى شخص در رفتار نادرست مى گردد. حضرت على (ع ) فرمود:(اِیّاکَ اَنْ تُکَرِّرَ الْعَتْبَ فَاِنَّ ذلِکَ یُغْرى بِالذَّنْبِ وَ یُهَوِّنُ الْعَتْبَ)
از تکرار ملامت بپرهیز که حرص بر گناه مى آورد و سرزنش را بى ارزش مى کند.
اثر منفى دیگر در زیاده روى سرزنش ، ایجاد کینه و دشمنى است . به فرموده همان امام :(لا تُکَثِّرَنَّ الْعِتابَ، فَاِنَّهُ یُورِثُ الضَّغینَهَ وَ یَدْعُو اِلَى الْبَغْضاءِ)
زیاد سرزنش مکن که موجب کینه و دشمنى مى شود.
ب ـ ناسزاگویى
گـاهى بدزبانى به صورت ناسزاگویى و فحّاشى است که موجب نارضایتى ، اختلافات و ناراحتیهاى عمیق مى شود. بعضى از افراد در هنگام ناراحتى و خشم و غضب از همسر، به فحّاشى مـى پـردازنـد. چـنـیـن کـارى نـه تـنها مشکلى را حل نخواهد کرد، بلکه از شخصیت اجتماعى انسان کاسته ، محبّت و صمیمیت را از بین مى برد.
شـخـص نـاسـزاگـو در خـانـواده ، بـه عـنـوان فردى نامتعادل شناخته مى شود که مى خواهد همه مـشـکـلات را بـا زبـان درشـت خـود حـل کـنـد و بـه جـهـت بـى احـتـرامى مکرّر به افراد خانواده و ناسزاگویى به آنان حرمت خویش را نیز ضایع خواهد کرد. امیر مؤ منان (ع ) فرمود:(سُوءُ الْمَنْطِقِ یُزْرى بِالْقَدْرِ وَ یُفْسِدُ الاُْخُوَّهَ)
سخن بد، ارزش آدمى را کم و برادرى را از بین مى برد.
امـیـر مؤ منان على (ع ) ، دشنام دادن افراد به یکدیگر را به منقار زدن دو خروس یا نزاع دو سگ تـشـبـیـه کـرده کـه آن قـدر با یکدیگر مى ستیزند تا مجروح و یا خسته و درمانده شوند. سپس هـشـدار داده کـه دانـایان و عاقلان چنین کارى نکنند و هر کس دست از فحّاشى بردارد، با شخصیت تر و ارزشمندتر از دیگرى خواهد بود.
در بـرخـى خـانواده ها، درگیریهاى لفظى زن و شوهر با ناسزاگویى به پایان مى رسد و در نتیجه زن ـ که غالباً مورد هتّاکى و ناسزاگویى شوهر خود قرار مى گیرد ـ کینه همسرش را بـه دل گرفته ، نفرت از او سراسر وجودش را فرا مى گیرد، و بدین جهت ، محبوبیت و احترام معمول خانوادگى را از دست خواهد داد. حضرت على (ع ) فرمود:(اِحْذَرْ فُحْشَ الْقَوْلِ وَالْکِذْبَ فَاِنَّهُما یُزْرِیانِ بِالْقائِلِ)
از فحّاشى و دروغ بپرهیز که این دو گوینده خود را بى ارزش مى کنند.
ج ـ عیبجویى
یـکـى از صـفـات زشـت و نـاپـسـنـد اخلاقى ، عیبجویى است که از آفات زبان محسوب مى شود. عـیـبـجـویـى مـوجـب پـیـدایـش نـاراحـتـیـهـاى گـوناگون ، آزار و اذیت روحى و روانى و خجالت و شرمسارى است . قرآن کریم ، هر نوع عیبجویى و طعنه زدن را مورد نهى قرار داده ، مى فرماید:وَ لا تَلْمِزُوا اَنْفُسَکُمْ)
یکدیگر را مورد طعن و عیبجویى قرار ندهید.
و نیز در مورد عیبجوى مسخره کننده مى فرماید:(وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ)
واى بر هر عیبجوى مسخره کننده اى .
کسى که به عیبجویى عادت کرده است ، هرگز به اصلاح عیوب خود و دیگران اهمّیتى نمى دهد و هـمـواره درصـدد اسـت کـه از دیـگـران عـیبى مشاهده کرده ، آن را به جهت سرزنش ، زخم زبان ، حـسـادت ، کـوچـک شمردن ، انتقامجویى یا اغراض دیگر بازگو کند. این گونه افراد ـ بویژه اگـر در مـیان کانون گرم خانواده باشند ـ قبل از دیگران ، خود نیازمند اصلاح هستند و باید در مـرحـله اول خـود را اصـلاح کـنـنـد کـه پرداختن به عیوب دیگران و غفلت از عیوب خویش یکى از لغزشگاههاى بزرگ انسان است . حضرت على (ع ) در این زمینه فرمود:جَهْلُ الْمَرْءِ بِعُیُوبِهِ مِنْ اَکْبَرِ ذُنُوبِهِ)
ناآگاهى شخص به عیبهاى خویش ، از بزرگترین گناهان است .
سعادت و خوشبختى در خانه اى است که اهل آن در جستجوى عیب یکدیگر نبوده ، به فکر اصلاح و بـازنـگـرى در اخـلاق خـویش و یافتن نقص و لغزشهاى خود باشند و در صورت مشاهده عیبى در اعضاى خانواده ، براى حلّ آن با لحنى ملایم ، محترمانه و بدون هیچ گونه تحقیر و اهانت و با تـوجـه بـه شرایط و ظرفیت روحى افراد، به اصلاح آنان بپردازند، بگونه اى که آنان با رضـایـت خـاطـر درصـدد اصـلاح خـویـش بـرآیـنـد و از نـصـیـحـت و انـدرز استقبال کنند و سخن امام صادق (ع ) را آوازه گوش قرار دهند که فرمود:(اَحَبُّ اِخْوانى اِلَىَّ مَنْ اَهْدى اِلَىَّ عُیُوبى )
محبوبترین برادرانم نزد من کسى است که عیوبم را به من هدیه کند.
د ـ نام زشت نهادن
یکى دیگر از نمودهاى بدزبانى که گناه محسوب مى شود و موجب ناراحتى و آزار دیگران است ، نـام زشـت نـهـادن بـر افـراد اسـت . عدّه اى از افراد بى بند و بار سعى دارند که بر دیگران القاب زشت بگذارند و از این طریق آنها را تحقیر و مسخره کنند، شخصیتشان را بکوبند و یا از آنان انتقام گیرند.
بـرخـى نـیـز در مـحـیـط خانوادگى براى تفریح و شیرین زبانى به صورتى تمسخر آمیز، لقبى بد بر همسر نهاده ، گاه و بى گاه با صدا زدن آن نام ، او را آزرده خاطر مى کنند.
چـنـیـن صـفـت نـاپـسـنـدى ، مـغـایـر بـا شـؤ ون اخـلاقـى خـانـواده اسـت و اسـلام بـصـراحت از این عـمـل زشـت نهى مى کند و هر اسم و لقبى را که کوچکترین مفهوم نامطلوبى داشته و مایه تحقیر مسلمانى باشد، ممنوع شمرده است . قرآن کریم مى فرماید:(وَ لا تَنابَزُوا بِالاَْلْقابِ)
یکدیگر را با القاب زشت صدا نزنید.
بـه هـر حـال ، بـایـد مـراقـب بـود تـا در هـمـه مـواقع ، بویژه هنگام شوخى و بذله گویى یا عـصـبـانیت و انتقاد و نیز نزد دوستان و آشنایان ، از نام زشت نهادن بر همسر خوددارى گردد تا موجب ناراحتى و آزردگى وى فراهم نشود و سعادت خانواده همچنان پا بر جا باشد.