بدون تردید داشتن محیطی سالم یکی از نعمتهای بزرگ الهی است که از قدیم تا به امروز مورد توجه آدمیان بوده است.
۱) جایگاه محیط زیستامام رضا (علیه السلام) فرمود:
پایداری و نیرومندی روانی افراد تابع سلامت مزاجی آنهاست و سلامت مزاجی افراد خود متأثر از اوضاع آب و هوایی است. (۱)امام رضا (علیه السلام) فرمود:
هر که در خانه اش چیزی بخورد ریزه اش را [هم] بخورد و اگر در بیابان یا بیرون خانه باشد، ریزه را برای پرنده یا درندهای واگذارد. (۲)
داستانی از حضرت رضا (علیه السلام) در ارتباط با رام کردن اسب و دعا برای آن حیوان نقل شده است:
امام رضا (علیه السلام) در برابر اسب سرکشی بود و در آنجا چند رام کننده اسب بودند و هیچ کدام جرأت نداشتند سوارش شوند و اگر سوار میشدند از ترس این که بجهد و آنها را به زمین اندازد و با سم لگدکوب کند جرأت نداشتند آن را برانند در همان محل پسر هفت سالهای بود. گفت یا ابن رسول الله به من اجازه میدهی سوارش بشوم و رامش کنم. فرمود: تو؟ گفت: آری. فرمود: چگونه؟ گفت برای این که پیش از سوار شدن از او مطمئن شوم، صد صلوات بر محمد و خاندان طیب و طاهرش و تجدید عهد ولایت شما خاندان میفرستم. فرمود: سوار شو. کودک سوار شد. حضرت فرمود: بران. کودک بتاختش انداخت و پیاپی دواندش تا او را به رنج و سختی کشاند و فریاد اسب بلند شد که یا ابن رسول الله امروز دم مرا دردناک کرده مرا از او معاف دار یا مرا زیر پایش شکیبا کن. آن پسرک گفت درخواست کن آنچه برایت بهتر است و آن شکیبایی زیر پای یک مؤمن است. آن حضرت فرمود: راست گفت بارخدایا او را شکیبا ساز و اسب نرم شد و رام گردش کرد. (۳)امام رضا (علیه السلام) فرمود:
قُمری را نکشید و گوشت آن را نخورید؛ زیرا این حیوان بسیار تسبیح میگوید. (۴)امام رضا (علیه السلام) در مورد گل سرخ فرمود:
آن زمان که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای معراج به آسمان رفت، قطرهای از عرق آن بزرگوار بر زمین افتاد. از آن مکان گلی رویید و آن گل خوشبوشد. پس هر کس که بخواهد بوی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را استشمام کند گل را بو نماید. (۵)
امام رضا (علیه السلام) فرمود:رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداوند عزّوجلّ را خروسی است که تاجش در زیر عرش و پایش در مرکز طبقه هفتمین زمین است. و چون ثلث آخر شب شود آن خروس به صدا درآید و خدا را تسبیح کند به آواز و صوتی که همه یخ لائق جز جن و انس بشنوند و خروسان این جهان و به نوای او به صدا درآیند. (۶)
۲) شیوههای تعامل با محیط زیستیک) حیواناتگفتن بسم الله به هنگام لجام زدن
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
بر بینی هر چهارپایی شیطانی است، هر که خواهد حیوانی را لجام زند بسم الله بگوید. (۷)منع از کشتن
امام رضا (علیه السلام) به نقل از حضرت علی (علیه السلام) فرمود:
رسول خدا از کشتن پنج چیز نهی فرمود: مرغی که دارای سر بزرگ و منقار بزرگ میباشد [و گنجشک ها را شکار میکند]، شانه به سر، زنبور عسل، مورچه و وزغ. (۸)
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
قمری را نکشید و گوشت آن را نخورید؛ زیرا این حیوان بسیار تسبیح گوید. (۹)یاری رسانی
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
هر که در خانه اش چیزی بخورد ریزه اش را [هم] بخورد و اگر در بیابان یا بیرون خانه باشد، ریزه را برای پرنده یا درندهای واگذارد. (۱۰)علّت مرگ چهارپایان
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
چون زمامداران دروغ پردازند باران قطع میشود و چون سلطان ستم کند پایههای دولتش سست میگردد (و دولتش از چشم مردم میافتد) و چون زکات داده نشود چهارپایان میمیرند. (۱۱)آوای خروس
حضرت رضا (علیه السلام) از جدّش رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین روایت میکند:
خداوند عزّوجلّ را خروسی است که تاجش در زیر عرش و پایش در مرکز طبقه ی هفتمین زمین است. و چون ثلث آخر شب شود آن خروس به صدا درآید و خدا را تسبیح کند به آواز و صوتی که همه ی خلائق جز جن و انس بشنوند وخروسان این جهان و به نوای او به صدا درآیند. (۱۲)محافظت از مار و عقرب
حضرت رضا (علیه السلام) هرگاه به ستارگان بنات العش و سها (۱۳) نگاه میکرد میفرمود:ای خداوند هوذ بن آسیه مرا از شر مار و عقربی پناه ده و میفرمود:
هر که در شب به آنها نگاه کند و سه بارای ندعا را بگوید هیچ عقرب و ماری به او اذیّت نرساند. (۱۴)حیوانات بهشتی
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
از چهارپایان فقط سه حیوان وارد بهشت میگردد، الاغ بلعم باعورا، سگ اصحاب کهف و گرگ. سبب این که گرگ وارد بهشت میگردد به خاطر این است که حاکم ظالمی مردی را به عنوان پاسبان خود قرار داد که این پاسبان جماعتی از مؤمنین را مورد اذیّت قرار دهد. این پاسبان فرزندی داشت که به او علاقه مند بود گرگ آمد و فرزندش را خورد. او ناراحت و محزون شد. خداوند به خاطر این که گرگ موجب حزن و ناراحتی پاسبان شد او را وارد بهشت مینماید. (۱۵)یادگیری از کلاغ
امام رضا (علیه السلام) از رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل میکند:
سه خصلت را از کلاغ بیاموزید؛ آمیزش در نهان، صبح زود به طلب رزق رفتن و احتیاط. (۱۶)سوار شدن بر حیوان
امام رضا (علیه السلام) به نقل از نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل میفرمایند:
بر حیوانی (الاغی) سوار میشوم که پالان داشته باشد. (۱۷)حیوانات مسخ شده
محمدبن حسن بن ذعلان میگوید در مورد حیوانات مسخ شده از امام رضا (علیه السلام) سؤال کردم، حضرت فرمود:
فیل مسخ شده است؛ زیرا که پادشاهی زناکار بود. گرگ مسخ شده است؛ زیرا که اعرابی بی غیرت بود. خرگوش مسخ شده است؛ زیرا زنی بود که به شوهرش خیانت میکرد و از حیض و جنابت غسل نمیکرد و شب پره مسخ شده است؛ زیرا که فردی بود که خرماهای مردم را میدزدید. میمون و خوک ها، قومی از بنی اسرائیل بودند که در روز شنبه از حقوق خود تجاوز نمودند. اما سوسمار گروهی از بنی اسرائیل بودند که چون مائده ی عیسی (علیه السلام) فرود آمد ایمان نیاوردند و گم شدند، دستهای در دریا افتادند و دستهای در خشکی. عقرب سخن چین بود و زنبور گوشت فروشی بود که در ترازو دزدی میکرد. (۱۸)
حسین بن خالد میگوید که از امام ابالحسن الرضا (علیه السلام) سؤال کردم که آیا خوردن گوشت فیل حلال است. حضرت فرمود: خیر. سؤال کردم: چرا؟ حضرت در پاسخ فرمود:
زیرا این حیوان مماثل فیل است و حق تعالی گوشت ممسوخات و گوشت آنچه که مثل آنها هستند را حرام فرموده است. (۱۹)
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
خفاش زنی بود که رقیب خود را سحر کرد لذا حقّ تعالی او را به صورت خفّاش مسخ نمود. و موش یکی از اسباط یهود بود که مورد غضب خدا واقع شدند و آنها را به صورت موش مسخ فرمود و پشه مردی بود که انبیا (علیه السلام) را مسخره میکرد و ناسزا به ایشان میگفت و با ایشان روترشی نموده و در مقابلشان کف میزد. حقّ تعالی او را به صورت پشه مسخ فرمود. و شپش حیوانی است که منشأ ایجاد و هستی آن جسد میباشد و شرح مسخ شدن آن این است که پیامبری از پیامبران بنی اسرائیل ایستاده بود و نماز میگزارد در این هنگام نادانی از نادانان بنی اسرائیل جلو آمد و او را به استهزا گرفت و رو به آن جناب ترش کرد، پس از جایش برنخاست مگر آن که حقّ سبحانه و تعالی او را به صورت شپش مسخ فرمود. و مارمولک، سبطی از اسباط بنی اسرائیل بود که اولاد انبیا را سبّ و نفرین کرده و ایشان را مورد غضب و کینه قرار میدادند، پس حق تعالی آنها را به صورت مارمولک مسخ فرمود. امّا عنقا از ناحیه غضب خداوند تعالی به این صورت درآمد و حق تعالی این مبغوض را مثل عنقا و به صورت آن مسخ فرمود، پناه میبرم به خدا از غضب و سخط او. (۲۰)دو) گیاهانکاشتن درخت
احمدبن محمد بن ابی نصر روایت کرده است که روزی امام رضا (علیه السلام) درخت سدر خشکیدهای را از زمین کند و به جای آن درخت انگوری کاشت و آن را آبیاری نمود. (۲۱)بوی خوش گل
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
آن زمان که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای معراج به آسمان رفت، قطرهای از عرق آن بزرگوار بر زمین افتاد. از آن مکان گلی رویید و آن گل خوشبو شد. پس هر کس که بخواهد بوی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را استشمام کند، گل را بو نماید. (۲۲)سه) جماداتتأثیر خاک بر انسان
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
با گلش (مصر) سر خود را مشویید و از کوزه اش آب ننوشید که مایه ی خواری است و غیرت را ببرد. (۲۳)حرمت خوردن خاک
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
هر خاکی خوردنش حرام است مانند مردار، خون و گوشت خوک، مگر خاک قبر حسین (علیه السلام)؛ زیرا که در او شفای از هر بیماری میباشد. (۲۴)نان را با چاقو نبرید
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
نان را با چاقو نبرید. آن را با دست بشکنید و با عجم مخالفت نمایید. (۲۵)بهترین آب ها
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
آبی گوارا و شفاف است که از سمت مشرق جریان دارد. این آب شفاف، زلال، درخشنده و سبک است. چنین آبی به سرعت تحت تأثیر حرارت قرار میگیرد و دلالت بر سبکی آب میکند. (۲۶)
پینوشتها:
۱. همان، ج۵۹، ص ۳۱۶.
2. کلینی، الکافی، ج۶، ص ۳۰۰.
3. مجلسی، بحارالانوار، ج۷۲، ص۴۱۶.
4. کلینی، الکافی، ج۶، ص ۲۲۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص۳۰۰.
5. ابن حبان، المجروحین، ص۱۰۶.
6. صدوق، عیون اخبارالرضا (علیه السلام)، ج۲، ص ۷۲؛ حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج۵، ص ۱۹۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۵۶، ص ۱۷۸ و ج۸۴، ص۱۱۱.
7. طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۴۶.
8. صدوق، عیون اخبارالرضا (علیه السلام)، ج۱، ص ۲۷۷.
9. کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۲۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص ۳۰۰.
10. کلینی، الکافی، ج۶، ص ۳۰۰.
11. مفید، الأمالی، ص۳۱۰؛ طوسی، الأمالی، ص ۷۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۷۰، ص۳۷۳.
12. صدوق، عیون اخبارالرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۷۲؛ حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج۵، ص ۱۹۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۵۶، ص۱۷۸ و ج۸۴، ص۷۱۱.
13. سها ستارهای کم نور و نزدیک به ستاره وسطی از سه ستاره بنات العش میباشد که مردم دید چشم خود را با آن امتحان میکنند. (طبرسی، مکارم الاخلاق، ترجمه ابراهیم میرباقری، ج۲، ص ۵۲).
14. طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۹۱.
15. مجلسی، بحارالانوار، ج۱۳، ص ۳۷۷.
16. صدوق، عیون اخبارالرضا (علیه السلام)، ج۱، ص۲۵۷.
17. همان، ج۲، ص ۱۸۱.
18. کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۴۶.
19. صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۸۵.
20. همان، ص ۴۸۷.
21. کلینی، الکافی، ج۵، ص ۲۶۳.
22. ابن حبّان، المجروحین، ص۱۰۶.
23. حویزی، نورالثقلین، ج۴، ص۵۹۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۷۳، ص ۷۳.
24. کلینی، الکافی، ج۶، ص ۳۷۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص ۲۳۶ و ج۶۳، ص ۴۳۵؛ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ج۴، ص۴۲۸.
25. کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۰۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ۲۷۴؛ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۹۲.
26. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۵.
