ـ «همسر نمونه» عنوانی مشترک بین زن و مرد نمونه در زندگی زناشویی است.
1ـ ایمان و تقوا. اولین عنصری که برای توفیق در یک زندگی مشترک برای زن و مرد لازم است ایمان و تقواست. زیرا مرد مؤمن به خدا و قیامت، هرگز در پی کارهای خلاف قانون و شرع و هوسبازی که بنیان خانواده را ویران کرده و جز تباهی و سیه روزی حاصل دیگری ندارد، نخواهد بود.
مرد باایمان و باتقوا در بیرون خانه، به ناموس مردم چشم نمیدوزد و به زنی غیر از همسر خود دل نمیبندد، تا عشق و علاقهاش را در جای دیگر خرج کند.
در روایات متعددی از ائمه معصوم، علیهمالسلام آمده است: «اذا جائکم من ترضون خلقه و دینه فتزّوجوه …»؛ هرگاه شخص دینمدار و خوشخلقی برای خواستگاری نزد شما آمد با او موافقت کنید.(۱)
همین طور در برخی روایات از ازدواج با انسان بیبند و بار و شرابخوار نهی شده(۲) و در برخی به این نکته توجه داده شده است که زن با ازدواج، خود را در اختیار شوهر قرار میدهد، و لذا باید به دقت بنگرید که دختر خود را به چه کسی میسپارید.(۳)
همین طور زن باایمان و پرهیزکار، چشم به غیر شوهر خود ندارد و در دام هوس و شیطان گرفتار نمیآید و چون وظایف خانهداری و تربیت فرزند را برای رضای الهی و به قصد قربت و خدمت انجام میدهد، از مشکلات آن نهراسیده و شانه از زیر بار آن خالی نمیکند، بلکه با عشق و علاقه به آن مبادرت میورزد.
2ـ خوش خلقی. نرم خویی و خوشرویی از بهترین و برجسته ترین صفاتی است که برای هر انسان طالب موفقیت بایسته و ضروری است. شخص تندخو، نه تنها در تأمین یک زندگی سالم و آرام برای خود و خانوادهاش ناکام است، بلکه در محیط اجتماع نیز رشد و توفیق شایستهای نخواهد یافت.
خوشرویی نه تنها یک صفت نیک اخلاقی بلکه خود حاکی از روحیهای سالم، و به دور از هر گونه عیوب و ناهنجاریهای روانی است. زیرا تا شخص برکنار از صفت کبر و خودخواهی بخل و مالدوستی، بدگمانی و بدخواهی و امثال آن نباشد، نمیتواند به طور ثابت و دایم شخصی آرام و نرمخو باشد و فشارهای عصبی ناشی از آن صفات بد، او را به واکنش و کجرفتاری و ترشرویی وادار میکند. و شاید راز اینکه به این صفت پسندیده «حُسنخلق» و یا خوشاخلاقی گفته میشود ناشی از همین امر باشد زیرا تا یک شخص، حداقل شمهای از همه اوصاف و اخلاق خوب را نداشته باشد، از داشتن این هنجار روحی محروم است.
بسیاری در محیط بیرون خانه آدمهای خوشاخلاقند ولی در چارچوب زندگی خانوادگی آدمهای بدخلق و بدرفتاراند. که توجه، جستجو و کسب اطلاعات در این باره از مهمترین مسایلی است که در گزینش یک همسر خوب برای زن و مرد، باید مدنظر باشد.
حسین بنبشّار واسطی میگوید: «کتبت الی ابی الحسن الرّضا علیهالسلام: إنّ لی قرابه قد خطب إلیّ و فی خلقه سوء، قال: لا تزّوجه ان کان سیّیء الخلق». در نامهای به حضرت رضا علیهالسلام نوشتم یکی از بستگانم به خواستگاری نزد من آمده ولی شخص بداخلاق و درشتخویی است. حضرت در پاسخ فرمود: اگر این چنین است با او وصلت مکن.(۴)
در حدیث دیگری امام صادق علیهالسلام به یکی از اصحاب خود سفارش میکنند که اگر قصد ازدواج دارد زنی خوشخلق را به همسری برگزیند.(۵)
3ـ امانتداری. برخی مردم طبیعتا اشخاص امینی هستند و از خیانت و ستم برکنارند. اینان افرادیاند که باطن خود را به آلودگیها نیالوده اند و صفحه دل خویش را از دستبرد هوس و وسوسه های نفسانی و شیطانی به دور داشته اند.
مرد، وقتی امین باشد همسر خود را امانت خدا و مردم دانسته و در مراقبت و رسیدگی به نیازها و خواسته های مشروع او کوتاهی نمیکند و از آزاردهی و ستم به او خودداری میورزد. به همین سان زنی که امانتدار باشد اولاً فرزندان خود را ودیعه الهی دانسته و در تربیت و حفاظت از آنان از هیچ کوششی دریغ نخواهد کرد. گذشته از اینکه خود را امین همسر در حفظ اموال او دانسته و در پاسداری و نگهداری از آن تلاش میکند.
در حدیثی رسول اکرم صلیاللّه علیه و آله فرمودند: «إذا أتاکم من ترضون دینه و امانته فزوژجوه فان لم تفعلوا تکن فتنه فیالارض و فساد کبیر»؛ هرگاه کسی که دیانت و امانت او مورد پسند شماست برای خواستگاری نزد شما بیاید او را بپذیرید و اگر چنین نکنید در زمین فتنه و فساد بزرگ رخ خواهد داد.(۶)
و نیز همان حضرت فرمودند: «ما افاد رجل بعد الایمان خیرا من امرأه ذات دین و جمال تسرّه اذا نظر إلیها و تطیعه إذا أمرها و تحفظه فی نفسها و ماله اذا اغاب عنها»؛ پس از نعمت ایمان هیچ خیری برای مرد بالاتر از این ارزانی نشده است که دارای زنی دینباور و زیباروی باشد که هرگاه به او بنگرد به سرور آید و دستور او را اطاعت کرده و در غیبتش نسبت به خود و مال او از حریم او پاسداری کند.(۷)
4ـ تلاش و کار. موجودات جهان در بقای خود محتاج کارند. از دل هر ذرّه تا عمق کهکشانها را بنگرید، در جای جای آن نشان از تلاش و کار خواهید یافت، انسان نیز به عنوان جزیی از این نظام برای ادامه و تأمین حیات خود نیازمند آن بوده و دستیابی به هدفهای بزرگ و زندگی ناب، در گرو آن است.
قرآن کریم وصول به نعمتهای بزرگ الهی و حیات جاودان آخرت را منوط به عمل صالح و سعی شایسته دانسته است و در جایی فرموده است: «و ان لیس للانسان الاّ ما سعی و انّ سعیه سوف یری»؛ انسان جز سعی و تلاش بهرهای ندارد و به زودی به نتیجه کار خود خواهد رسید.(۸)
حرکت و اقدام در جهت رفع نیازمندیهای زندگی بسان رشتهای است که مجموعهای از مهرهها را به هم پیوند داده است که پاره شدن آن، از هم پاشیدن مجموعه را در پی خواهد داشت.
و لذا در روایات فراوانی معصومان علیهمالسلام با تأکید فراوان و با تعبیرهای گوناگون بر روی کار به عنوان ضروریترین نیاز زندگی بشر پافشاری و توصیه میکردند و اقسام کار از کشاورزی، تجارت، دامداری، صنعت، هنر و حرفههای مفید و مورد نیاز جامعه سفارش شده تا هم خلاءهای جامعه پر شده و هم رفاه و آسایش شخص و افراد تحت کفالت او تأمین شود.(۹)
از رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله روایت شده که فرمودند: «من طلب الدنیا حلالاً استعفافا عن المسأله و سعیا علی عیاله و تعطّفا علی جاره لقی اللّه و وجهه کالقمر لیله البدر». هر کس از راه حلال برای کسب ثروت دنیا بکوشد تا دست نیاز به سوی دیگران نگشاید و احتیاجهای خانوادهاش را رفع و به همسایهاش از روی مهربانی کمک کند، خداوند را ملاقات میکند در حالی که چهرهاش بسان ماه شب چهارده میدرخشد.(۱۰)
و همچنین در سایه کار و تلاش است که زن در محیط خانه به وظایف خود قیام میکند و با بهانهجویی شانه از زیر بار آن خالی نمیکند، گذشته از اینکه در صورت توان و وجود زمینه مساعد، برای کمک به اقتصاد خانواده و نیز جامعه، از پذیرفتن کاری که مناسب با شأن زن مسلمان متدین باشد هم دریغ نمیورزد.
رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله میفرمایند: «المغزل فی ید المرأه الصالحه کالرّمح فی ید الغازی المرید وجه اللّه». دستگاه ریسندگی در دست زن صالح همچون نیزه در دست جنگجویی است که در راه خدا به مبارزه برخاسته است.(۱۱)
برخی از زنان خانهدار که گرفتاری کمتری داخل منزل دارند، گاهی با وقت اضافی مواجهاند، این گونه بانوان زحمتکش، شایسته نیست وقت گرانبهای خود را به بطالت گذرانده و یا آن را با سرگرمیها و نشستهای گناهآلود بیالایند. قطعا هیچ سرمایهای به ارزش فرصت عمر نیست، چون در سایه همین لحظههاست که بهشت الهی کسب میشود و دین و دنیای انسان آباد گشته و رو به سامان میرود، و با بهرهگیری از همین فرصتهاست که بزرگان دین و دانش قافله بشریت را به پیش بردهاند و عالیترین خدمات را به جامعه عرضه کردهاند. لذا رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله در سفارش خود به «معاذ بنجبل» میفرمایند: «و علی العاقل ان یکون ساعیا فی ثلاث: تزوّد لمعاد و سعی لمعاش و لذه فی غیر محرّم». انسان فرزانه تلاش میکند وقت خود را به سه صورت بگذراند: ۱ـ اندوختن سرمایه معنوی و برداشت توشه برای زندگی آخرت ۲ـ تلاش در راه تأمین زندگی و معیشت دنیا ۳ـ تفریح سالم و به دور از فساد و گناه.(۱۲)
5ـ آراستگی ظاهر. از مسایلی که برای هر مؤمنی پسندیده است زیبایی و رعایت آرایش ظاهر است.
خداوند متعال مبدأ زیبایی است و جهان را نیز زیبا پدید آورده است. از این دیدگاه و در اصل آفرینش همه چیز زیباست و زشتی در آن راه ندارد ولی آن گاه که انواع، اقسام، و افراد موجودات با یکدیگر مقایسه و سنجیده میشوند، برخی از برخی دیگر زیباتر و نیکوتر جلوه میکنند.
زیبایی صورت و اندام خوش و ظاهر آراسته و مناسب، به تحکیم پیوندهای اجتماعی کمک میکند و الفت به وجود میآورد.
لذا در روایات معصومان علیهمالسلام بر روی این ویژگی و توجه بدان سفارش شده است(۱۳) که برای نمونه به یک روایت از آن بسنده میکنیم.
عن ابیبصیر قال: قال امیرالمؤمنین علیهالسلام: «ان اللّه جمیل یحب الجمال، و یحب أن یری اثر نعمه علی عبده». ابیبصیر میگوید: علی علیهالسلام فرمودند: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد و میخواهد اثر نعمتهای خود را بر بندهاش ببیند.(۱۴)
و بدین سان، تحکیم و تقویت پیوند خانوادگی و زناشویی که به شدت مورد تأکید و سفارش اولیای دین است، توجه و منظور داشتن این ویژگی را در زن و مرد و در انتخاب همسر، میطلبد. البته در مقام اولویتبندیها، حق تقدم با خصلتهای انسانی و معنوی است و قطعا رویکرد به زیبایی تنها و غفلت از معنویت و اخلاق دینی، خسارتآمیز و زیانبار است و در روایات از آن نکوهش شده است(۱۵) ولی در جایگاه خود اهمیت ویژهای دارد.
حضرت صادق علیهالسلام در حدیثی از رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله نقل میکنند که آن حضرت فرمودند: «افضل نساء امتی أصبحهنّ وجها و اقلّهنّ مهرا»، بهترین زنان امت من زیبارویترین و کم مهرترین آنهاست.(۱۶)
البته با توجه به اینکه خوشچهره بودن از اموری است که نوعا با دید مادی بدان نگریسته میشود سبک بودن مهر چنین
زنی، نشان از ایمان و صفای دل و باطن سالم اوست که هم سیرتی نیک دارد و هم صورتی نیکو. و مطابق برخی روایات رابطهای بین این دو برقرار است که به تأیید علم و تجربه نیز رسیده و گرچه کلیت ندارد، ولی به طور غالب این گونه است.
حضرت رضا علیهالسلام از پدران بزرگوار خود نقل میکنند که رسول گرامی صلی اللّه علیه و آله فرمودند: «اطلبوا الخیر عند حسان الوجوه فانّ فعالهم أحری أن یکون حسنا». خوبیها را نزد خوشصورتان بجویید زیرا رفتار و کارهایشان سزاوارتر و نزدیکتر به خوبی است.(۱۷)
زیبایی و آراستگی نه تنها از اوصاف خوب برای یک زن به عنوان همسر است بلکه از ویژگیهای پسندیده مرد نیز هست.
امام صادق از پدر بزرگوارشان ـ علیهماالسلام ـ نقل میکنند: روزی مردی بر در خانه رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله اذن ورود خواست. آن حضرت در خانه به ظرف آبی برخورد، خود را در آن نگریست و ریش خود را موزون و آراسته کرد. عایشه به آن حضرت گفت: شما سرور فرزندان آدم و فرستاده پروردگار جهانید. با این حال در برابر ظرف آبی ایستاده و سر و صورت خود را رسیدگی میکنید؟ حضرت فرمود: «یا عایشه! انّ اللّه یُحِبُّ اذا خرج عبده المؤمن إلی أخیه ان یتهیأ له و أن یتجمل»؛ خداوند دوست دارد وقتی بنده مؤمنش به سوی برادر دینی خود میرود خود را برای او زیبا و آراسته کند.(۱۸)
و این در حالی است که محمد بنفضل طبرسی در حالات آن بزرگوار مینویسد: «و لقد کان یتجمل لاصحابه فضلاً عن تجمله لأهله»؛ او گذشته از اینکه برای همسران خود و در خانه به آرایش خود میرسید با اصحاب خویش نیز این گونه بود.(۱۹)
در این گزارش آمادگی و زیبایی در داخل خانه اصل و مبنا قرار گرفته و آراستگی برای بیرون از آن فرع و بسان آن شمرده شده است.
امام کاظم علیهالسلام فرمودند: «تهیئه الرّجل للمرأه مما تزید فی عفتها»؛ آمادهسازی مرد، خود را برای همسرش، موجب افزایش و تقویت عفت زن میشود.(۲۰)
آنچه گفتیم میتواند مهمترین نقاط مشترک بین زن و مرد در همسر نمونه بودن و گزینش آن باشد و البته نباید از نقش دانش، عقل، ادب اجتماعی نیز در شمار مهمترینها غفلت کرد که پرداختن به هر یک از آنها و نیز صفات ویژه هر یک از زن و مرد مجالی وسیعتر میطلبد.
پی نوشتها :
1 ـ وسائل الشیعه، ج۱۴، ابواب مقدمات نکاح، باب ۲۸.
2 ـ همان، باب ۲۹.
3 ـ همان، باب ۲۸، حدیث ۸.
4 ـ وسائل الشیعه، ج۱۴، ابواب مقدمات نکاح، ب۳۰، ح۱، ص۵۴.
5 ـ همان، ب۶، ح۱، ص۱۳.
6 ـ مستدرک الوسائل، چاپ قدیم، ج۲، ص۵۳۷، ابواب مقدمات نکاح، باب۲۴، ح۱.
7 ـ همان، ص۵۴۴، ب۸، ح۵.
8 ـ سوره نجم، آیه ۳۹ ـ ۴۰.
9 ـ نگاه کنید به وسائل الشیعه، ج۱۲، ابواب مقدمات تجارت، و نیز مستدرک الوسائل ۲: ابواب مقدمات تجارت.
10 ـ مستدرک الوسائل، ج۲، ابواب مقدمات تجارت، باب ۵، ح۱۱، ص۴۱۶.
11 ـ مکارم الاخلاق، چاپ بیروت، مؤسسه اعلمی، ص۲۳۸.
12 ـ ارشاد القلوب، چاپ بیروت، مؤسسه اعلمی، ج۱، ص۷۴.
13 ـ برای نمونه بنگرید: وسائل الشیعه، ج۳، ابواب الاحکام الملابس، باب ۱ تا ۱۰.
14 ـ همان، باب ۱، ح۲.
15 ـ همان، ج۱۴، ابواب مقدمات نکاح، باب ۱۴ و باب ۷، ح۷.
16 ـ همان، باب۶، ح۸.
17 ـ همان، باب۲۱، ح۴.
18 ـ مکارم الاخلاق، ص۹۶ ـ ۹۷.
19 ـ همان، ص۳۴.
20 ـ همان، ص۹۷.
