درازدستان

در سال هفتم سلطنت خشایارشا، استر را به کاخ سلطنتی بردند. پادشاه، استر را بیش از دیگر زنان دوست داشت و بیش از دختران دیگر مورد توجه و علاقه شاه قرار گرفت. به طوری که پادشاه تاج بر سر او گذارد و او را به جای وشتی ملکه ساخت (عهد عتیق کتاب استر ۱۷-۱۶ :۲) و بدین ترتیب یهودیان ایران فرزندان استر نام گرفتند، این نام نمادین عنوان کتابی است دربرگیرنده مقالاتی درباره این قوم.
بی شک برای هر اهل صلح و صفایی فرزندان استر همان امت موسی کلیم الله هستند؛ امتی که خداوند با پیامبر آن سخن گفت و شرح این سخن گفتن بر خاتم پیامبران نازل کرد تا در کتابی آسمانی نام این امت اهل الکتاب شود، اما ساکنان غیرمسلمان کشورهای اسلامی در برخی از مقاطع تاریخ اهل ذمه نام نهاده شدند. این اقلیت های دینی باید مالی را به حاکمان می بخشیدند که به آن جزیه می گفتند. یهودیان هم درمقاطعی از تاریخ ایران در زمره جزیه پردازان بودند و وقتی هم که دیگر مشمول قانون اهل ذمه نبودند، با معادلات و مناسبات دیگری برای رسیدن به هم زیستی مسالمت آمیز تلاش کرده اند. هم زیستی یهودیان با ایرانیان پیش و پس از اسلام که گاه همراه با مسالمت و گاه بدون آن بود، مستلزم جدا شدن یهودیان ایرانی از سیاست گذاری های خارج از مرزها بود، با همه آشفتگی های سیاسی داخلی و خارجی، یهودیان توانستند با فراز و فرودهایی حیات و بقای خود را از دیرباز تاکنون حفظ کنند و این نشان از موفقیت دو مذهب در رسیدن به تفاهمی فرهنگی و دینی است.
اما برای برهم زدن این تفاهم قصه و افسانه بسیار است و تاریخ هم که همیشه یراق کرده ایستاده تا با افشای گذشته حلقه استدلال حال را محکم کند. می گویند که عید پوریم نزد یهودیان جشن نسل کشی ایرانیان به فرمان ملکه استر است، ملکه محبوب خشایارشا وی را از نقشه هامان برای قتل عام یهودیان ایران باخبر کرد، خشایارشا هم هامان را خلع و مجازات کرد و به جای او مردخای عموی ملکه استر را به جای او نشاند. پس از این جایگزینی شبی که خشایارشا از افراط در مصرف مسکرات عقل نداشت فرمان قتل عام مخالفان یهودیان را تأیید کرد و با این توطئه ملکه استر و مردخای یک نسل کشی در ایران به راه افتاد که عید پوریم جشن این نسل کشی است. ناصر پورپیرار ناشر کتاب فرزندان استر در کتابی با عنوان ۱۲ قرن سکوت موضوع را به تفصیل شرح داده است و حالا با انتشار این کتاب و نوشتن پانوشت هایی از خود و مترجم سعی دارد تا باز هم صحه گذارد. این کتاب مجموعه مقالاتی ترجمه شده است که مترجم و ناشر با موضع گیری خاصی بر آن شرح، توضیح و مقدمه نوشته اند. در این کتاب گویی که دو نماینده از دو طیف متعصب در برابر هم قرار گرفته اند و هریک سعی در متهم کردن دیگری به جزم اندیشی و دروغ گویی دارند. بدین ترتیب در پاسخ برخی از نویسندگان مقالات این کتاب که می گویند یهودیان در مقطعی از تاریخ ایران حتی حق سوار شدن به الاغ سفید را هم نداشتند (چون رنگ سفید نماد پاکی است!) ناشر و مترجم جابه جا به بی اساس بودن مطالب کتاب اشاره می کنند تا جایی که گاه از عصبی بودن ناشر و مترجم متعجب می شویم، درست به همان اندازه که در مقالات کتاب از تکرار بی مورد برخی مصائب یهودیان و تفرعن به برتری آنها تعجب می کنیم. به عنوان نمونه مترجم به لحنی غریب در یکی از پانوشت ها آورده است که: مطالب این فصل به اندازه پشت ناخنی مدرک تاریخی ندارد. (ص ۴۳) طنز قضیه در اینجاست که چرا ناشر و مترجم وقت و هزینه خود را صرف ترجمه و چاپ کتابی کرده اند که سطر به سطر در رد مطالب آن توضیح می دهد. برخی عباراتی که در پانوشت ها آمده بدین شرح است: این ماجرا خیال بافی است ، این اشارات از نظر تاریخی نادرست است ، این ماجرا شوخی طرب انگیز است ، تمام صغرا و کبراهای غلط و تصوری پیشین طبیعی است که به چنین گزافه بافی نمایی منتهی شود. البته نمونه های بسیار دیگری از این تاخت و تاز موجود است اما طیف دوم هم از هیچ اغراق گویی دریغ نداشته و در سراسر کتاب با اشاره به زندگی یهودیان ایران آن ها را مظلوم ترین، برترین، بافرهنگ ترین و آسیب پذیرترین قشر مردم ایران تصور کرده که زندگی آن ها در طول تاریخ ایران همواره در بحران بوده است. این تاخت و تاز که میان متن اصلی و توضیحات مترجم در گرفته بیش از آن که مقالات کتاب را به یک اثر پژوهشی نزدیک کند، بیشتر دست آویزی برای گذران وقت و تفریح است.
در این کتاب کمتر مقاله ای از تفاهم دینی و فرهنگی ایرانیان و یهودیان حرفی زده و پیشرفت های فرهنگی یهودیان در اغلب موارد ماحصل شرایط محدود یهودیان در ایران است و اغلب نویسندگان مقالات بر این نکته به شکلی تأکید می کنند که دور از واقعیت به نظر می رسد. از طرف دیگر قضاوت های شتاب زده ناشر و مترجم در پانوشت ها در واکنش به این موارد کتاب فرزندان استر را بدل به کارزاری مفرح کرده است.
حیات اقتصادی یهودیان در ایران یکی از مباحث مهمی است که هر خواننده ای با دیدن نام این قوم به عنوان کتاب به دنبال مقاله ای درباره آن است، اما این تنها موردی از حیات یهودیان در ایران است که هیچ مقاله ای از آن موجود نیست و در سایر مقالات هم چند اشاره کوتاه آمده که آن هم چندان در خور اعتنا نیستند. مقالات موجود در این مجموعه اغلب وجه تاریخی، فرهنگی و سیاسی زندگی یهودیان را دربرگرفته و رفتار اقتصادی یهودیان ایران در آن مسکوت مانده و جای خود را به موفقیت های ورزشی، ازدواج، معماری و هنر داده هرچند که این موارد برای شناخت فرهنگ یهودیان ایران اهمیت دارد، اما نمی توان این کتاب را همه چیز درباره یهودیان ایران دانست.
به اعتقاد ورنر سومبارت یهودیان به لحاظ نقشی که در شکل گیری اقتصاد مدرن داشته اند، اهمیت بسیار دارند. او شرایط عینی آمادگی یهودیان برای سرمایه داری مدرن را در چهار عامل خلاصه کرده که عبارتند از: ۱ پراکندگی و آوارگی یهودیان در عرصه ای وسیع ۲ – برخورد با آن ها به عنوان غریبه ۳ موقعیت آن ها به عنوان شهروند درجه دوم ۴ ثروت. این موارد مهم ترین عوامل موفقیت یهودیان در آمریکا و غرب اروپاست که می توان آن را با شدت و ضعف هایی به سایر نقاط جهان هم تطبیق داد، بدین ترتیب این عوامل نقش دوگانه ای را برعهده دارند از یک سو مصداق بارز رفتاری هستند که به اعتقاد عده ای مظلوم نمایی است و از دیگر سو امکانات ناخواسته آن ها برای رسیدن به ثروت است. اما در مقالات این کتاب تنها ژانت آفاری به این مهم اشاره کرده که آن هم با ارائه توضیح مختصری از سر موضوع گذشته است. آفاری می نویسد: اوایل قرن نوزدهم حدود سی هزار یهودی در ایران می زیستند. تا اواخر قرن نوزدهم از جمعیت ۹ میلیونی ایران، پنجاه هزار نفرشان یهودی بودند، ایشان در شهرهای بزرگ مستقر بودند. برخی به مناصب بانکداری، مالیات چی و خزانه داری دربار و سایر مشاغل رسیدند. با این حال اکثر یهودیان شغل های پایین و ساده تری مثل فروشندگی، نساجی و غیره اختیار کردند…. بااین همه شاهد پیشرفت های مهم تجاری و فرهنگی اجتماعی یهودیان هستیم. (صص ۱۳۸???،) این رونق اقتصادی در میان اقوام یهود ایرانی در چند مقطع تاریخی دیگر از جمله دوران محمدرضا پهلوی تکرار شد، اما جای مقاله ای که به بررسی دقیق این موضوع بپردازد در این مجموعه خالی مانده، البته داود مناشری در مقاله ای به این دوران اشاره کوتاهی داشته و درحاشیه همین مقاله نام و عکس تعدادی از سرمایه داران یهودی آمده که عبارتند از: حبیب القانیان، منوچهر بی بیان، موسی کهن زاده، یوسف زادگان، لطف الله حی. اما هیچ توضیحی جز ذکری از نام کمپانی و حوزه فعالیت اقتصادی آنها در متن این مقاله و مقاله های دیگر نیست. در صورتیکه چگونگی فعالیت اقتصادی آنها در دوران پهلوی اهمیت بسیار داشته که تا به حال بدان پرداخته نشده است.کتاب فرزندان استر از این نظر که مسائل تازه و ناگفته ای را درباره زندگی، فرهنگ و تاریخ حیات زندگی یهودیان ایران گردآوری کرده، کتابی سرگرم کننده است، اما همان طور که پیش از این آمد، فاقد مباحث و مقالات قابل ملاحظه ای در باب مسائلی چون اقتصاد یهودیان ایران است. اما در مقالاتی از شیرین دخت دقیقیان، آوی داود و داود مناشری شرح حیات سیاسی یهودیان ایران به تفصیل آمده است
یوسف و زلیخای جامی به زبان عبری. تصویر معراج حضرت محمد (ص)، به همراه جبرئیل و میکائیل. شمایل پیامبر(ص) سوار بر براق، بنا به رسم پیکرنگاری های اسلامی، نیامده است.
اسراء
و بنی اسرائیل را خبر دادیم که دوبار در زمین فساد خواهید کرد و نیز سرکشی خواهید کرد، سرکشی کردنی بزرگ(۴) چون از آن دو بار، وعده نخستین در رسید گروهی از بندگان خویش را که جنگاورانی زورمند بودند بر سر شما فرستادیم. آنان حتا در درون خانه ها هم کشتار رکدند و این وعده به انجام رسید(۵) بار دیگر شما را بر آنها غلبه دادیم و به مال و فرزند مدد کردیم و بر شمارتان افزودیم(۶) اگر نیکی کنید به خود می کنید و اگر بدی کنید به خود می کنید. و چون وعده دوم فرا رسید، کسانی بر سرتان فرستادیم تا شما را غمگین سازند و چون بار اول که به مسجد درآمده بودند، به مسجد در آیند و به هر چه دست یابند نابود سازند(۷) شاید پروردگارتان بر شما رحمت آورد. و اگر باز گردید، باز می گردیم و جهنم را زندان کافران ساخته ایم(۸) (قرآن، اسراء، ترجمه عبدالمحمد آیتی)
کتاب استر
یهودیان در تمام ولایت های اخشورش [اردشیر] پادشاه جمع شدند تا بر کسانی که قصد آزار آنان را داشتند غلبه کنند… و تمام روسای ولایت ها و امیران و والیان و عاملان پادشاه به یهودیان کمک کردند، پس یهودیان جمیع دشمنان خود را به دم شمشیر زده، کشتند و هلاک کردند و با آنان هرچه خواستند انجام دادند…تمام یهودیانی که در ولایت های پادشاه بودند، جمع شده و برای جان های خود مقاومت کردند و چون هفتاد و هفت هزار نفر از دشمنان خویش را کشته بودند، از آنان آرامی یافتند ولی دست خود را به تاراج نگشودند. (عهد عتیق، استر، ۹)
نویسنده : علی قلی پور