ياري روحاني
مديران و معاونان و خدمه كاروان بايد در انجام هرچه بهتر مناسك و اعمال حج، روحاني كاروان را ياري دهند ولي هرگز در كار وي دخالت نكنند و از پاسخگويي به مسائل شرعي حج بپرهيزند و سؤال كننده را به روحاني كاروان ارجاع دهند، چون احكام حج، بسيار پيچيده و دقيق است و موارد مشابه بسيار دارد كه تشخيص آن موارد و يافتن حكم شرعي آن كار دشواري است و چنانچه به مسألهاي پاسخ اشتباه داده شود، گاهي پيامدهاي بسياري به دنبال دارد، لذا تمام مسؤولان كاروان، اعم از مدير، معاون، خدمه و روحاني كاروان بايد با هماهنگي كامل و تفاهم و انجام وظايف خود، زائران را در انجام صحيح اعمال ياري دهند.
دخالت سابقه داران
گاهي مشاهده ميشود افرادي كه سابقه تشرف به حج را دارند، بر اثر غرور يا اطمينان به آگاهي خود، به صورت انفرادي عمل ميكنند و تعدادي از كساني كه سابقه تشرف ندارند را براي انجام اعمال و مناسك به همراه خود ميبرند و به جهت اشتباه در اعمال، سبب زحمت خويش و همراهان ميگردند. مسؤولان كاروان اين مسأله را به زائران گوشزد كنند كه هرگز بدون هماهنگي با مسؤولان كاروان اقدام به عملي ننمايند و كسي را با خود به اعمال نبرند كه ممكن است موجب بطلان اعمال خود يا ديگران گردند.
روزي در حال سعي، وقتي به مروه رسيدم، ديدم فردي براي همراهان نيت سعي را آموزش ميدهد و آنها نيز آماده شدهاند كه پس از نيت سعي را از مروه شروع كنند، از او پرسيدم: آيا ميداني اينجا مروه است و سعي بايد از صفا شروع شود؟ پرسيد، مگر فرق ميكند؟ به او گفتم: آري سعي بايد از صفا آغاز شود و اينجا مروه است و صفا در مقابل قرار دارد، پس از پرس و جو متوجه شدم كه سال دوّم تشرف اوست!
نماز قضا نشود
در تمام مواقع، برنامه هاي حركت كاروان طوري تنظيم شود كه زائران بتوانند نمازهاي واجب خود را به موقع بجاي آورند، و هرگز نماز كسي قضا نشود، و نيز به زائران يادآوري شود كه: آخر شب به زيارت يا خريد نرويد كه نماز صبحتان قضا شود.
نماز تمام يا شكسته
چون مسؤولان كاروان از مدت اقامت زائران در مدينه و مكه مطلع هستند، لازم است در اولين فرصت، مدت اقامت كاروان در مدينه و مكّه (قبل از رفتن به عرفات و پس از برگشت از منا) را به اطلاع روحاني كاروان برسانند كه اين مسأله را براي زائران بگويد، تا تكليف خود را نسبت به تمام يا شكسته بودن نماز بدانند.
س ـ در عرفات و منا و مَشْعَر و بعد از مراجعت از اماكن مزبور، در صورتي كه مسافت شرعي محقّق نشود، وظيفه حجاجي كه قبلاً در مكه معظمه قصد اقامت كردهاند؛ از حيث قصر و اتمام چيست؟
ج ـ در فرض مذكور تمام است.4
س ـ بعضي از حجاج در مكه قصد اقامه كردهاند، چه بطن مكه يا محلات آن مثل «شيشه» و «ريع الذاخر» يا «مسفله» يا «حجون» اگر يقين داشته باشند كه تا عرفات چهار فرسخ است، نماز را قصر و اگر شك داشته باشند در مسافت شرعي نماز را تمام ميخوانند، بفرماييد در مراجعت از عرفات و منا، تكليف آنان از نظر قصر و اتمام چيست؟ با توجه به اين كه توقف آنان در مكه يك روز يا سه روز يا نه روز است و بايد به ايران يا مدينه حركت كنند؟
ج ـ در صورت عدم مسافت شرعيه يا شك در آن كه در نماز باقي بر تمام هستند، اگر از عرفات كه به مكه برميگردند، از جهت اين كه محل اقامه است ميروند و بعد از مكه قصد مسافرت ميكنند، در بازگشت به مكه و در خود مكه هم نمازشان تمام است.5
قبــله
چون جهت قبله در شهر مكه در هر سوي آن تغيير پيدا ميكند و حتي گاهي در يك هتل نيز، قسمتهاي مختلف آن ممكن است به يك سمت نباشد و بدين سبب تشخيص جهت قبله براي زائران مشكل شود، مناسب است جهت قبله بر كاغذي نوشته شود و بر ديوار شُقّهها يا اتاقها نصب گردد كه در نماز مراعات شود، علاوه بر اين، با كمال تأسف جهت برخي از دستشوييها در دو شهر مكه و مدينه به سمت قبله است و چون در آن حال، رو به قبله يا پشت به قبله بودن حرام است، لازم است مسؤولان كاروان نسبت به تغيير آنها يا مسدود كردن و يا آگاه كردن زائران اقدام نمايند.
تشويق زائران براي شركت در نماز
گرچه روحانيون معظم كاروانها، هر لحظه به زائران تذكر ميدهند كه در نماز جماعت شركت كنند، ليكن از آنجا كه يكي از مشكلات اساسي در حج، پرسه زدن زائران ايراني در خيابانها هنگام نماز جماعت يا بازگشت به محل اسكان ميباشد و اين مسأله زمينه توهين به شيعه را فراهم ميآورد، لازم است مسؤولان محترم كاروانها، اين مسأله را به زائران گوشزد كنند و آنها را به شركت در نماز جماعت، بويژه نماز جماعت مسجد الحرام و مسجد النبي تشويق كنند، و برنامههاي زيارتي و پذيرايي را طوري تنظيم كنند كه زائران بتوانند به موقع كارهاي خود را انجام دهند و از شركت در نماز تخلف نكنند. مواردي مشاهده ميگردد كه شام كاروانها پس از نماز مغرب داده ميشود و زائراني كه عصر به حرم يا بازار رفتهاند، چون خوف دير رسيدن به شام را دارند و فاصله محل اسكان هم زياد است، به جاي رفتن به نماز، برخلاف مسير حركت حجاج كه جملگي براي شركت در نماز جماعت به سوي مسجد ميروند، آنها به سوي محل استراحت در حركتند و اين عمل بسيار ناپسند و خلاف شؤون شرعي است.
