عصا که بر زمين افتاد، ناگهان همه ديدند که آن عصا به صورت ماري بزرگ آشکار شد . فرعون به اطرافيان گفت: «اين ساحر آگاه و ماهري است! مي خواهد با سحر خود شما را از سرزمينتان بيرون کند . شما چه نظر مي دهيد؟» اطرافيان گفتند: «موسي و برادرش (هارون) را مهلت بده و ماموراني را به تمام شهرها بفرست تا به جستجوي ساحران بپردازند و هر ساحر آگاه و زبردستي ديدند، نزد تو بياورند» . بزودي همه ساحران به مصر آمده، در روز معين جمع شدند . دهها هزار نفر براي تماشا اجتماع کردند . فرعون و اطرافيان در جايگاه مخصوص قرار گرفتند . در اين هنگام ساحران با غرور به حضرت موسي، عليه السلام، گفتند: «يا تو آغاز به کار کن و عصا را بيفکن و يا ما آغاز مي کنيم و وسائل خود را مي افکنيم » . حضرت با خونسردي پاسخ داد: «شما کار خود را آغاز کنيد» . ساحران، طنابها و عصاهاي خود را به ميدان افکندند و با چشم بندي، سحر عظيمي را نشان دادند . صحنه اي که ساحران به وجود آورندند بسيار وسيع و هولناک بود . آنها بقدري به پيروزي خود مغرور بودند که گفتند: «به عزت فرعون، قطعا ما پيروز هستيم! (1) » . وسايلي که ساحران به ميدان افکندند به صورت مارهاي بزرگ و گوناگوني در آمدند . غوغايي برپا شد . ساحران که هم تعدادشان بسيار بود و هم آگاهي شان در فن چشم بندي و شعبده بازي و استفاده از خواص مرموز فيزيکي و شيميايي قوي تر بود با اعمال عجيب خود توانستند همه تماشاچيان را مجذوب و شيفته خود کنند . در اين هنگام خداوند وحي کرد: «نترس . قطعا برتري و پيروزي با توست . عصايي را که در دست داري بيفکن که تمام آنچه را ساحران ساخته اند مي بلعد» (2) . حضرت عصاي خود را افکند . آن عصا به اژدهاي عظيمي تبديل شد و همه مارهاي مصنوعي ساحران را بلعيد . تماشاچيان که وحشت زده شده بودند، پا به فرار گذاشتند . ساحران با خود گفتند: «قطعا تبديل عصاي موسي به اژدها از نوع سحر نيست . اگر سحر مي بود، وسائل ما را نمي بلعيد و نابود نمي کرد» . در اين هنگام همه ساحران در برابر خداي موسي به سجده افتادند و گفتند: «ما به پروردگار موسي و هارون ايمان آورديم … (3) » .
چندي پيش در يکي از مجلات (4) آمده بود: «رشد فکري بشر توجه به جادوگري را در سالهاي اخير افزايش داده است . مردم قرن بيستم حتي در کشورهاي پيشرفته، بيش از هر زمان ديگر به جادوگري و پيش بيني وقايع علاقه مندند . در ايران و اروپا حتي کساني که عقيده مذهبي قوي و ثابتي دارند، بيشتر معتقد به جادوگري اند و هيچ کس نمي تواند آنها را متهم به خرافه پرستي کند . زيرا جادوگري جزو خرافات نيست و بدون مطالعه يا با مطالعه اي سطحي نمي توان به آثار آن پي برد … (به طور مثال) امروزه عقل مي تواند به نحوه معجزه معراج پيغمبر، صلي الله عليه و آله، پي ببرد و شايد در آينده آنچنان علم پيشرفت کند که هر انساني بتواند معراج پيامبر، صلي الله عليه و آله، (5) را تکرار کند» . مطابق آنچه که نويسنده اين مقاله به آن معتقد است، آيا گذشت زمان و پيشرفت علم مي تواند معجزه را براحتي توجيه کند آنقدر که به صورت يک امر عادي، توسط هر کسي قابل اجرا باشد؟ براي روشن شدن موضوع به سراغ قرآن، احاديث و منابع معتبري مي رويم که در اين باره مطالبي را ذکر کرده اند .
1 . معجزه چيست؟
معجزه قدرتي است که فقط با اجازه و خواست خدا و با قدرتي که خدا مي دهد براي اثبات حقانيت رسولان محقق مي شود و تمام مردم از انجام آن عاجزند . يعني معجزه به اراده شخصي بستگي ندارد و همه انبيا هم تنها به اراده خداوند معجزه اي ارايه کرده اند . به عبارتي در معجزه اجازه و قدرت خداوند وجود دارد اما در سحر و جادوگري اين طور نيست . معجزه آن است که ديگران از عمل مشابه آن عاجز باشند: طوفان نوح (6) ، سردشدن آتش بر ابراهيم، عليه السلام (7) ، شکافته شدن دريا به عصاي موسي، عليه السلام (8) ، نرم شده آهن در دست داوود، عليه السلام (9) ، بيرون آمدن شتر صالح از دل کوه (10) ، زنده بيرون آمدن يونس، عليه السلام، از شکم ماهي (11) ، ماجراي اصحاب کهف (12) ، معجزات حضرت عيسي، عليه السلام (13) ، داستان اصحاب فيل (14) و معراج حضرت محمد، صلي الله عليه و آله (15) و … از جمله اموري هستند که جز به اراده خداوند هرگز تحقق نمي يافتند .
2 . سحر و جادو و تعريف انواع آن:
سحر، ظاهرنمودن امري است که بر خلاف جريان عادي در عالم طبيعي باشد که اصطلاحا به آن خرق عادت مي گويند . در لغت به معناي هر کاري است که براي پي بردن به چگونگي آن بايد دقت زيادي به کار برد . واژه سحر بيش از 50 بار به معاني دانش، دروغ، چشم بندي، ديوانگي و رويگرداني از حق در قرآن کريم به کار رفته است (16) .
با توجه به برخي مسلمات علمي، سحر بر سه نوع است که دو نوع آن در قرآن آمده است و نوع سوم را علما با کسب شرايطي مانند انواع ذکرشده در قرآن دانسته اند:
1 – سحر مؤثر: سحري که در ميان يهود متداول بوده اما آن را به حضرت سليمان، عليه السلام، نسبت مي دادند، چون مي پنداشتند که سليمان، عليه السلام، آن ملک و سلطنت و آن تسخير جن و انس و حيوانات و پرندگان را به وسيله جادو فراهم مي کند (17) . از امام محمد باقر، عليه السلام، روايت شده است که چون سليمان از دنيا رفت ابليس سحر و جادو را درست کرد و کفار گفتند: عجب، پس تسلط سليمان بر موجودات به دليل داشتن سحر و جادو بوده اما مؤمنين گفتند: نه، سلطنت سليمان از ناحيه خدا و او پيامبر خدا بوده است .
2 – سحر تخييلي: ساحر پديده اي را در نگاه و خيال ما غيرواقعي جلوه مي دهد . مانند ساحران زمان حضرت موسي ، عليه السلام، که به او گفتند: اي موسي! يا (آن است که) تو (عصا را) بيفکني يا آنکه ما نخستين کسي باشيم که افکند . (موسي) گفت: شما بيفکنيد . پس ناگهان ريسمانها و عصاهايشان از سحر آنان در (نظر) موسي چنان نمودار شد که جنب و جوش دارد» (18) .
3 – سحر شيميايي: در چنين سحري با برخي از مواد شيميايي تغييراتي را در اشياء مختلف به وجود مي آورند که براي بيننده، غيرعادي جلوه مي کند . چنانکه اگر تخم مرغ را براي مدتي در سرکه بگذاريم پوست آن حالتي مي يابد که مي توان آن را در هر مايعي که نمي توان در حالت عادي در درون آن قرار داد فرو برد . آنگاه بر روي آن آب سرد ريخت تا به حالت عادي برگردد (19) .
البته سحر و جادو با شعبده که يک نوع چشم بندي و تصرف در ديد افراد است، تفاوت دارد . شعبده با استفاده از سرعت حرکت اعضاي بدن و بخصوص دست انجام مي شود . اما سحر با وسايل غيرعادي و با مقدمات غيرطبيعي انجام مي شود .
3 . فرق بين معجزه و سحر:
1 – معجزه از طرف خداي رحمان و براي تصديق نبوت رسولان ارايه مي شود اما سحر از طرف شيطان و ايادي اوست .
2 – معجزه آموختني و قابل يادگيري نيست و به مجرد طلب نمودن آن فورا از جانب پيغمبر و به اذن خداوند حاصل مي شود ولي سحر آموختني است و ساحر در نشان دادن سحر خود محتاج به اعمال مخصوص از قبيل تسخير جن و شيطان و مصرف انواع طلسمات، طعامهاي خاص و داروهاي معدني است که موجب ازبين رفتن عقل و انحراف حواس است . چنانکه در نزد اهل سحر متداول است که به وسيله نوشيدن فنجان قهوه يا چاي و امثال آن در حواس انسان تصرف مي نمايند و امور عجيب را در نظر جلوه مي دهند .
3 – زمان و مکان هيچ دخالتي در معجزه ندارد بلکه پيغمبر در هر زمان و مکاني که باشد مي تواند از خداوند آن را بخواهد و آنچه که مي آورد با آنچه که مردم طلب کرده اند، دقيقا مطابق است ولي سحر محدود به زمان و مکان مخصوص است و محدود به اموري است که ساحر اراده مي نمايد نه آنچه از او طلب مي کنند . در آيات آخر سوره لقمان آمده است که غيب اختصاص به خداوند دارد و هيچ کس را بر آن اطلاعي نيست و هر يک از انبياء چنانچه حق تعالي اذن داده به مدد وحي و الهام به اين غيب آگاه شده اند و منجمان و پيشگويان و آنهايي که از طريق رياضت و تسخير جن، خبرهايي مي دهند، به غيب خداوند و امور جزئي و عوالم مافوق اين عالم راهي ندارند و فقط از برخي امور کلي که در اين عالم رخ مي دهد خبر مي دهند و اطلاعات آنها ناقص است و مبناي صحيحي ندارد که بتوان بر قول آنها اعتماد نمود و اکثرا در کار خود خطا مي کنند .
4 – معجزات پيامبران با مبارزه طلبي همراه است و تا کنون کسي نتوانسته است با آنها مقابله کند . چنانکه خداوند، قرآن را معجزه بزرگ پيغمبر خود قرار داد (20) که اگر تمام افراد بشر هم جمع شوند قادر نيستند حتي يک آيه مانند آن را بياورند ولي سحر و جادو تکرارپذير است و با معجزات انبياء تفاوت دارد چنانکه نه از پيامبران جادو بر مي آيد و نه ساحران خواهند توانست معجزه اي در ميان آورند و انتساب صفاتي چون ساحر و جادوگر به پيامبران خدا، خاصه به نبي اکرم، صلي الله عليه و آله، و تهمت به ايشان و ائمه اطهار، عليهم السلام، در حکم تهمت به خداست .
4 . حکم اسلام درباره سحر و جادو:
همه فرقه هاي مسلمان، سحر را از گناهان کبيره و در مواردي با استناد به آيات قرآن ممنوع و کفر دانسته اند (21) . از حضرت علي، عليه السلام، روايت شده: «سحرکننده مانند کافر به خداوند است » . از امام صادق، عليه السلام، روايت شده: «حد ساحر و جادوگر يک ضربه شمشير بر سرش است » . و رسول خدا، صلي الله عليه و آله، فرموده اند: «شهادت دو شاهد عادل حکم بر حلال بودن خون جادوگر است » . همچنين از امور مرتبط با سحر يکي انجام تردستي است که اگر مايه فريب مردم نباشد اشکالي ندارد اما اگر براي نيت سوئي مورد استفاده قرار گيرد، حرام است و ديگر احضار روح است که بيشتر مراجع آن را حرام دانسته اند (22) . البته اينکه عالمي وراي عالم ما وجود دارد چيزي نيست که در تعاليم اسلامي مورد ترديد قرار گرفته باشد حتي در مورد اينکه موجوداتي غير انساني مانند جن در عالم حيات دارند نيز شکي وجود ندارد اما اينکه عده اي فرصت طلب و سودجو که فسادهاي اخلاقي در آنان آشکار است ادعاي رابطه با عالم ديگر را داشته باشند و از اين راه به کسب درآمد بپردازند و دههابار در طول يک روز قادر باشند چنين ارتباطي را برقرار کنند امري است که براي هيچ عاقلي پذيرفتني نيست . يکي از محققان اروپايي درباره جادوگري مي نويسد: «اگر آدميان قواعد مشخصي براي اداره تمام امور زندگي خود داشتند هرگز به خرافات روي نمي آوردند» . ديگري مي گويد: «امروزه در غرب جادوگرها بيشتر به صفحات کتابهاي داستاني کودکان سپرده شده اند» و نويسنده اي هم عنوان مي کند: «کساني که در جامعه ما به جادوگري متوسل مي شوند آنهايي هستند که شديدا احساس درماندگي مي کنند» . لذا در اسلام گفته شده است که به اين گونه افراد که پيشگويي مي کنند مراجعه نکنيم و به گفته هاي آنان ترتيب اثر ندهيم، بلکه در جميع امور توکل و ايمان به پروردگار داشته باشيم و براي رفع بلايا به درگاه خالق يکتا دعا کنيم و صدقه بدهيم .
پي نوشت:
1 . سوره شعرا (22)، آيه 44 .
2 . سوره طه (20)، آيه 69 .
3 . همان، آيه 70 تا 74 .
4 . ماهنامه کهکشان، شماره 56، آذرماه 77، صص 40 تا 42، مقاله دنياي ناشناخته سحر و جادو (که البته نويسنده و ماخذ مقاله مجهول و نامعلوم است) .
5 . معجزه معراج پيامبر، صلي الله عليه و آله، خود بحث جداگانه اي را مي طلبد که در اين مقاله، مجال پرداختن به آن نبود . اما به عنوان نمونه مي توانيد به
کتاب «فروغ تجلي » نوشته سيد امير معصومي که ماجراي معراج پيامبر با زباني ساده و روان در آن بيان شده است، مراجعه نماييد . 6 . سوره هود (11)، آيه 24 تا 49 .
7 . سوره انبياء (21)، آيه 69 .
8 . سوره بقره (2)، آيه 50 .
9 . سوره سباء (34)، آيه 9 تا 12 .
10 . سوره هود (11)، آيه 60 تا 68 .
11 . سوره صافات (37)، آيه 139 تا 148 .
12 . سوره کهف (18)، آيه 9 تا 26 .
13 . سوره مائده (5)، آيه 110 .
14 . سوره فيل (105) .
15 . سوره اسراء (17)، آيه 1 و سوره نجم 53 .
16 . دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي، ج 2، بهاءالدين خرمشاهي .
17 . ر . ک: سوره بقره (2)، آيه 102 و 103 .
18 . ر . ک: سوره طه (20)، آيه 65 و 66; سوره اعراف (7)، آيه 116 تا 121; سوره نمل (27)، آيه 13 و 14; سوره طه (20)، آيه 57 تا 75; سوره اسراء، آيه 101 و 102; سوره قصص (28)، آيه 36 و سوره يونس (10)، آيه 76 تا 85 . 19 . دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي .
20 . انعام (6)، آيه 7; سوره سباء (34)، آيه 43; سوره احقاف (46)، آيه 7 و 8; سوره مدثر (74)، آيه 24 و 25; سوره زخرف (43)، آيه 30 و 31 .
21 . ر . ک: دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي .
22 . مقام معظم رهبري، آية الله صافي گلپايگاني و آية الله فاضل لنکراني، سحر و جادو، شعبده و احضار روح را حرام مي دانند .
پديدآورنده: معصومه نجفي مطيعي
