نکاتی درباره اربق و اربک
یاقوت حموی معتقد است که اربق و اربک دو منطقه جداگانه در خوزستان است، اربق از نواحی رامهرمز است و اربک شهر و ناحیه ای است از اهواز که ( معجم البلدان، 188/1؛ مرآت البلدان، 30/1. )
دارای قراء و مزارع است و نیز پلی دارد که در تاریخ غزوات اوایل اسلام نام آن آمده است. لشکر اسلام اربک را در عهد خلیفه دوم و در سال هفده هجری به ( تاریخ طبری، 408/15صلی الله علیه واله ، 2صلی الله علیه واله 4صلی الله علیه واله ، علیه السلام 48صلی الله علیه واله ، 519صلی الله علیه واله ؛ تاریخ کامل، صلی الله علیه واله 1/صلی الله علیه واله 28، تجارب الامم، ص 300. )
سرداری نعمان بن مقرّن المزَنی فتح کرد. و این فتح پیش از فتح نهاوند بود. در ( فتوح البلدان، ص صلی الله علیه واله 12، 254 – 243. )
( مرآت البلدان، 31/1؛ معجم البلدان، 188/1. )
منابع از پل اربق (اربک) نام چندانی به جا نمانده است. در نقشه قدیمی «صورة خوزستان» که ابن حوقل در صورة الأرض، آورده است، حدود منطقه اربق مشخص شده است.
آنچه از این نقشه قدیمی به دست می آید این است که اربق در حوالی رود مسرقان واقع شده و این رود از شهر عسکر مکرم گذشته به سمت راست می پیچد و در نیمه چپ هرمز به رود مسرقان باز می گردد، اربق در میان راه ایذج و رامهرمز قرار دارد که این شهر اخیر در حدّ فاصل ناحیه فارس و خوزستان واقع شده است و از آن جا راهی به سمت سنبیل در مرز فارس دیده می شود.
( صورة الأرض، ص 22 و 23. )
در تاریخهای محلی خوزستان نیز از پل اربک (اربق) نامی به میان آمده است. در زمان ساسانیان و در قرنهای نخستین اسلام، شاخه شرقی کارون که در آن زمان، مسرقان نامیده می شد، در کنار شوشتر از شاخه دیگر جدا شده تا آخر خاک خوزستان جداگانه به دریا می ریخت، بدین سان که از کنار شرقی شوشتر و میاناب می گذشت و در هفت یا هشت فرسنگی به شهر معروف عسکر مکرم رسیده و از میان آن شهر نیز گذر می کرد و به روستایی که «روستای مسرقان» نامیده می شد می رسید سپس از آن جا نیز عبور کرده از بیرون، کنار شرقی اهواز را پیموده از زیر پل معروف اربک که بر سر راه اهواز به رامهرمز قرار داشت و پل بسیار معروفی بود گذشته و سرانجام در دهنه ای جداگانه به دریا می ریخته است.
( دیار شهریاران، بخش أوّل، 8/1علیه السلام 5. )
ابن اثیر نیز در گزارشهایی که در حوادث سال 443 ه’ ق ارائه می دهد از وجود این پل در این زمان به ما اطلاعاتی می دهد. وی رود مسرقان را که از زیر این پل ( کامل تاریخ بزرگ اسلام و یاران، صلی الله علیه واله 1/صلی الله علیه واله علیه السلام 2 – 295. )
می گذشته به خاطر پرآبی می ستاید و از جنگ سال 443 میان «بهاء الدوله دیلمی» و «پسر واصل» یاد می کند و می نویسد: بهاء الدوله پل اربک را شکسته آب را در میانه خود و پسر واصل حائل گردانید.
( دیار شهریاران، بخش أوّل، 8/1علیه السلام 5، فردوس، ص 9صلی الله علیه واله 1. )
آخرین اطلاع ما از پل اربک به قرن پنجم هجری بازمی گردد. این پل در آن زمان در جنوب اهواز بر سر راهی که از اهواز به رامهرمز می رفته قرار داشته و رود مسرقان نیز از زیر آن عبور می کرده است ولی به علت زیادی آب این رودخانه، گذشتن از آن جز از روی پل اربک (اربق) ممکن نبوده است.
( دیار شهریاران، 8/1علیه السلام 5. )
