یکی از صفات خداوند صفت متکبر است. «المتکبر» ذات پروردگار متکبر است.
کبریاء منحصرا از ذات پروردگار است. کبریاء مال اوست (الکبریاء ردائی) (جامع السعادات، ج 1، ص 386)، عظمت فقط مال اوست. او متکبر است به معنی اینکه متلبس به کبریاست، یعنی در مقام تشبیه – و العیاذ بالله می گوییم – او جامه کبریایی را که فقط و فقط بر اندام او راست می آید و بس، بر تن دارد. ولی غیر او چطور؟ غیر او، هر چه هست ، در مقابل او که نمی تواند عظمتی و کبرائی داشته باشد. بشر اگر بخواهد به عظمت جلوه کند، در آن دروغ وجود دارد، یعنی تظاهر به چیزی است که ندارد لهذا تکبر در ذات پروردگار صفت کمال است چون معنایش تلبس به کبریائی است و در بشر صفت نقص است چون آنجا واقعیتش که تلبس به کبریائی است وجود ندارد، تظاهر به کبریائی است یعنی تظاهر به عظمتی است که آن عظمت را ندارد.
خداوند در مورد متکبران می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا یحِب مَن كانَ مخْتَالاً فَخُوراً؛ خداوند كسى را كه متكبر و فخرفروش است ( و از اداى حقوق دیگران سرباز مى زند ) دوست نمى دارد» (نساء/ 36). از این آیه برمى آید كه سرچشمه اصلى شرك و پایمال كردن حقوق مردم غالبا خودخواهى و تكبر است و اداى حقوق مردم مخصوصا در مورد بردگان و یتیمان و مستمندان و مانند آنها نیاز به روح تواضع و فروتنى دارد. در ادامه خداوند به صفات متکبران اشاره می کند و می فرماید: «الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاس بِالْبُخْلِ وَ یَكتُمُونَ مَا ءَاتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْكفِرِینَ عَذَاباً مُّهِیناً * وَ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَلَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الاَخِرِ وَ مَن یَكُنِ الشیْطنُ لَهُ قَرِیناً فَساءَ قَرِیناً؛ آنها كسانى هستند كه بخل مىورزند و مردم را نیز به بخل دعوت مى كنند و آنچه را كه خداوند از فضل ( و رحمت ) خود به آنها داده كتمان مى نمایند ( این عمل آنها در حقیقت از كفرشان سرچشمه گرفته ) و ما براى كافران عذاب خوار كننده اى آماده كرده ایم . و آنها كسانى هستند كه اموال خود را براى نشان دادن به مردم انفاق مى كنند و ایمان به خداوند و روز بازپسین ندارند ( چرا كه شیطان رفیق و همنشین آنها است ) و كسى كه شیطان قرین او است بدقرینى انتخاب كرده است» (نساء/ 37 و 38).
می فرماید متکبران كسانى هستند كه نه تنها خودشان از نیكى كردن به مردم، بخل می ورزند، بلكه دیگران را نیز به آن دعوت مى كنند. علاوه بر این سعى دارند آنچه را كه خدا به آنها مرحمت كرده، مخفى كنند، مبادا افراد اجتماع از آنها توقعى پیدا كنند. سپس سرانجام و عاقبت كار آنها را چنین بیان مى كند كه ما براى كافران عذاب خوار كننده اى مهیا ساخته ایم. شاید سر این تعبیر آن باشد كه بخل غالبا از كفر سرچشمه مى گیرد، زیرا افراد بخیل، در واقع ایمان كامل به مواهب بى پایان پروردگار و وعده هاى او نسبت به نیكوكاران ندارند، فكر مى كنند كمك به دیگران آنها را بیچاره خواهد كرد. در آیه دوم به یكى دیگر از صفات متكبران خود خواه اشاره كرده، مى فرماید: آنها كسانى هستند كه اگر انفاقى مى كنند به خاطر تظاهر و نشان دادن به مردم و كسب شهرت و مقام است، و هدف آنها خدمت به خلق، و جلب رضایت خالق، نیست به همین دلیل در موارد انفاق پایبند استحقاق طرف نیستند، بلكه دائما در این فكرند كه چگونه انفاق كنند تا بیشتر بتوانند از آن بهره بردارى به سود خود نموده، و موقعیت خود را تثبیت كنند، زیرا آنها ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارند، و به همین جهت در انفاقهایشان انگیزه معنوى نیست، بلكه انگیزه آنها همان نام و شهرت و كسب شخصیت كاذب از این طریق است كه آن نیز از آثار تكبر و خودخواهى آنها است.
«و من یكن الشیطان له قرینا فساء قرینا» آنها شیطان را دوست و رفیق خود انتخاب كردند و كسى كه چنین باشد بسیار بد رفیقى براى خود انتخاب كرده و سرنوشتى بهتر از این نخواهد داشت، چون منطق و برنامه آنها همان منطق و برنامه رفیقشان شیطان است، او است كه به آنها مى گوید انفاق خالصانه موجب فقر مى شود ( الشیطان یعدكم الفقر – بقره – 268 ) و بنا بر این یا انفاق نمى كنند و بخل می ورزند و یا اگر انفاق كنند در مواردى است كه از آن بهره بردارى شخصى خواهند كرد ( چنانكه در این آیه اشاره شده است ). از این آیه ضمنا استفاده مى شود كه یك همنشین بد تا چه اندازه مى تواند در سرنوشت انسان مؤثر باشد، تا آنجا كه او را به آخرین درجه سقوط بكشاند و نیز از آن استفاده مى شود كه رابطه متكبران با شیطان و اعمال شیطانى یك رابطه مستمر است نه موقت و گاهگاهى، چرا كه شیطان را به عنوان رفیق و قرین و همنشین خود انتخاب كرده اند.
در جای دیگر خداوند اشاره می کند که: «سأَصرِف عَنْ ءَایَتىَ الَّذِینَ یَتَكَبرُونَ فى الأَرْضِ بِغَیرِ الْحَقِّ وَ إِن یَرَوْا كلَّ ءَایَة لا یُؤْمِنُوا بهَا وَ إِن یَرَوْا سبِیلَ الرُّشدِ لا یَتَّخِذُوهُ سبِیلاً وَ إِن یَرَوْا سبِیلَ الْغَىِّ یَتَّخِذُوهُ سبِیلاً ذَلِك بِأَنهُمْ كَذَّبُوا بِئَایَتِنَا وَ كانُوا عَنهَا غَفِلِینَ* وَ الَّذِینَ كَذَّبُوا بِئَایَتِنَا وَ لِقَاءِ الاَخِرَةِ حَبِطت أَعْمَلُهُمْ هَلْ یجْزَوْنَ إِلا مَا كانُوا یَعْمَلُونَ؛ به زودى كسانى را كه در روى زمین به ناحق تكبر مىورزند از ایمان به آیات خود منصرف مى سازیم ( بطورى كه ) اگر هر آیه و نشانه اى را ببینند به آن ایمان نمى آورند و اگر راه هدایت را ببینند راه خود انتخاب نمى كنند و اگر طریق گمراهى را ببینند راه خود انتخاب مى كنند ( همه اینها ) به خاطر آن است كه آیات ما را تكذیب كردند و از آن غافل بودند. و كسانى كه آیات ما و لقاى رستاخیز را تكذیب ( و انكار ) كنند اعمالشان نابود مى گردد آیا جز آنچه را عمل كرده اند پاداش داده مى شوند» (اعراف/146 و 147).
