برکت در قرآن و حديث

برکت ، خيري است که متناسب با ظرفيت و کارکرد هر پديده اي ، در آن نهاده مي شود . مثلاً برکت در نسل ، به فراواني فرزندان است . برکت در وقت نيز به اين است که گستردگي کارهاي انساني در زماني خاص ، بيشتر از کار کساني مانند او، در همان مقدار از زمان باشد.1
برکت در يک چيز، به اعتبارهاي گوناگون نيز متفاوت است.مثلاً برکت در نسل به اعتبار کمّي ، به معناي فراواني فرزندان است ، ولي به اعتبار کيفي ، به معناي گستردگي معنوي در نسل است .2
خيري که در برکت وجود دارد ، سرانجام به خير معنوي مي انجامد؛ يعني ممکن است خير، معنوي باشد، مثل خير و برکت در دين و تقرب به خدا؛ و ممکن است مادي باشد ، مثل فراواني مال و فراواني فرزندان که باز هم معنويت را افزون کند .3
واژه « برکت » به صورت مفرد در قرآن نيامده است و کلمه « برکات » در سه آيه از قرآن آمده است 4 که اين مي تواند نشاني از فراواني برکت خداوند باشد .5
انحصار برکت به خداوند
در قرآن هر جا سخن از برکت به ميان آمده، به خداوندش نسبت داده شده است که اين مي تواند دليل بر منحصر بودن خداوند متعالي در توانايي ايجاد برکت باشد . به عبارت ديگر، قرآن کريم برکت را در ذات خداوند مي داند و بس .6الف) افراد با برکت1- پيامبران
خداوند در قرآن کريم ، حضرت نوح7 ، حضرت ابراهيم 8 و خاندانش 9 ، حضرت موسي 10، حضرت عيسي 11، و حضرت يعقوب12، را بهره مند از برکت الهي دانسته است . همچنين ، پيامبر اعظم(ص) را داراي « کوثر» به معناي خير کثير مي داند و مي فرمايد :« إِنّا اعطَيناکَ الکَوثَرَ »13 که مفسران ، کوثر را به معناي خير فراوان دانسته اند که همان برکت حضرت فاطمه(س) مصداق خير فراوان است .142- معصومان(ع)
امام صادق(ع) مي فرمايد:« از برکت وجود ما، درختان بارور گردند و ميوه ها برسند و نهرها جاري شوند و از برکت ما باران از آسمان ببارد و گياه از زمين برويد ».153- مؤمنان و صاحبان حکمت
در سوره نوح که سخن از برکات خداوند بر حضرت نوح(ع) است ، برکات خداوند بر امت هاي همراه نوح و امت هاي ديگري که در آينده از نعمت خداوند بهره مند مي شوند بازگو شده است .16 مفسران ، تعبير« اُمَمٍ مِّمَّن مَّعَکَ » در آيه 48 سوره هود ، شامل مؤمنان همراه نوح و هر مؤمني از نسل آنان تا قيامت دانسته اند .ب) پديده هاي بابرکت1- قرآن
قرآن کريم مي فرمايد :« و اين ، کتاب مبارکي است که ما نازل کرديم . پس ، از آن پيروي و پرهيزکاري کنيد ؛ باشد که مورد رحمت قرار گيريد .»
امام صادق(ع) فرمودند که امير مؤمنان علي(ع) فرمود:« خانه اي که در آن قرآن خوانده و ياد خداي عزوجل در آن شود ، برکتش بسيار گردد و فرشتگان در آن بيايند و شياطين از آن دور شوند و براي اهل آسمان مي درخشد ؛ چنان که ستارگان براي اهل زمين مي درخشند؛ و خانه اي که در آن قرآن خوانده نشود و ذکر خداي عزوجل در آن نشود ، برکتش کم گردد و فرشتگان از آن دور شوند و شياطين در آن حاضر گردند ».17
امام صادق(ع) مي فرمايد:« از برکت وجود ما، درختان بارور گردند و ميوه ها برسند و نهرها جاري شوند و از برکت ما باران از آسمان ببارد و گياه از زمين برويد »
2- عقل
امام صادق(ع) مي فرمايد:« خيرو برکت هيچ ثروتي به قدر عقل نيست و پستي و ذلت هيچ فقري به پايه حماقت که فقر عقلي است نمي رسد».183- کعبه
قرآن کريم مي فرمايد: « در حقيقت ، نخستين خانه اي که براي عبادت مردم نهاده شده ، همان است که در مکه است و مبارک ، و براي جهانيان مايه هدايت مي باشد ».19
قرآن4- اسلام
قرآن کريم مي فرمايد: « پس چون به آن خانه ها وارد شديد ، به يکديگرسلام کنيد ؛ درودي که نزد خدا مبارک و خوش است ».205- نان
امام صادق(ع) مي فرمايد: « با گذاشتن نان در سفره وتوشه خود ، غذاي خود را متبرک ساز .»216- کشاورزان
امام صادق(ع) مي فرمايد: « کشاورزان، گنج هاي خلقتند ، چيزي پاکيزه مي کارند و خداوند بزرگ آن را از زمين برمي آورد و آنان در روز قيامت بهترين مقام را دارند و در نزديک ترين منزلت قرار مي گيرند و مبارکان ، يعني اهل برکت خوانده مي شوند ».22
7- درخت زيتون
قرآن کريم مي فرمايد:« درخت مبارک زيتون ».238- باران
قرآن کريم مي فرمايد:« و از آسمان آبي پربرکت فرود آورديم ، پس بدان وسيله باغ ها و دانه هاي درو کردني را رويانيديم ».24
ج) عوامل برکت- ايمان و تقوا
قرآن کريم مي فرمايد:« و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند ، قطعاً برکاتي ازآسمان و زمين برايشان مي گشوديم ، ولي تکذيب کردند ؛ پس به کيفر دستاوردشان آن ها را گرفتيم ».25- ولايت علي(ع)
امام باقر(ع) از قول پيغمبر(ص) فرمود:«همانا نسيم رحمت و آسودگي و پيروزي و کمک و کاميابي و برکت و بزرگواري و آمرزش و ايمني و توانگري و مژده و رضوان و تقرب و ياري و توانايي و اميد و دوستي خداي عزوجل، براي کسي که علي را دوست بدارد و اطاعتش کند و از دشمنش بيزاري جويد و به فضيلت او و جانشينانش معترف باشد».26- سحرخيزي
امام صادق(ع) فرمود:« دوست دارم ببينم مردي را که براي پيدا کردن روزي اش رغبت دارد يا داراي شغلي است و براي يافتن روزي سحر خيز است؛ چه رسول خدا(ص) در حقّشان دعا کرده و از خداوند درخواست کرده است که امت او را که صبح زود به دنبال کسب روزي برمي خيزند، برکت دهد».27- دعاي سحر
حضرت باقر(عليه السّلام) فرمود:« خداي عزوجل از ميان بندگان مؤمنش ، آن بنده اي را دوست دارد که بسيار دعا کند. پس بر شما باد به دعا از هنگام سحر تا طلوع آفتاب ؛ زيرا آن هنگامي است که درهاي آسمان در آن هنگام بازگردد و روزي ها در آن تقسيم شود و حاجت هاي بزرگ برآورده گردد ».28
قرآن کريم مي فرمايد: « پس چون به آن خانه ها وارد شديد ، به يکديگرسلام کنيد ؛ درودي که نزد خدا مبارک و خوش است »- شکرگزاري
خداوند در قرآن مي فرمايد:« اگر شکرگزار باشيد، بر شما فزوني مي دهم».29- صدقه دادن
امام علي(ع) مي فرمايد:« هرگاه تهي دست شديد، با صدقه دادن با خدا تجارت کنيد»30
بركت- اطاعت و رضايت خدا
امام رضا(ع) فرمود:« خداي عزوجل به يکي از پيغمبران وحي فرمود: هرگاه اطاعت شوم، راضي گردم و چون راضي شوم ، برکت دهم و برکت من بي پايان است، و هرگاه نافرماني شوم ، خشم گيرم ، لعنت کنم و لعنت من تا هفت پشت برسد».31- صله رحم
امام علي(ع) فرمود: « صله رحم ، اعمال را پاک کند ، بلا را دور نمايد ، اموال را برکت دهد ، مرگ را به تأخير اندازد ، روزي را وسعت دهد و آدمي را در ميان خانواده محبوب سازد؛ پس بايد از خدا پروا کرد و صله رحم نمود».32- پيران سالخورده
رسول اکرم(ص) مي فرمايد:« وجود پيران سالخورده بين شما، باعث افزايش فيض ربوبي و بسط نعمت هاي الهي است».33
– خوشرفتاري
پيامبر اعظم(ص) فرمود:« درنرم رفتاري، زيادي وبرکت است و هر که از نرمي محروم شد، از خير محروم گشت».34- ياد و سپاس خدا هنگام غذا خوردن
امام علي(ع) مي فرمايد:« چون نام خدا بر سر خوراک برند و در پايانش سپاس او گويند و دست ها را در پيش و پس آن شويند و خوردني نيز از حلال بُوَد، برکتش کامل شود ».35هـ) عوامل محروميت از برکت
* تکذيب انبيا
قرآن کريم مي فرمايد :« اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند ، قطعاً برکاتي از آسمان و زمين برايشان مي گشوديم ، ولي تکذيب کردند، پس به کيفر دستاوردشان آن ها را گرفتيم ».36
* پرداخت نکردن زکات
حضرت صادق(ع) فرمود:« هرگاه زکات داده نشد، فقر و احتياج پديدار گردد ».37
* روي گرداني از ياد خدا
خداوند در قرآن کريم مي فرمايد:« آن کس که از من روي گرداند، دچار مضيقه و تنگي معيشت خواهد بود».38
* اسراف
امام علي(ع) مي فرمايد:« تدبير صحيح با روزي به قدر کفاف، از مال زياد با اسراف، کفايت بخش تر است ».39
امام صادق(ع) مي فرمايد: « کشاورزان، گنج هاي خلقتند ، چيزي پاکيزه مي کارند و خداوند بزرگ آن را از زمين برمي آورد و آنان در روز قيامت بهترين مقام را دارند و در نزديک ترين منزلت قرار مي گيرند و مبارکان ، يعني اهل برکت خوانده مي شوند»
* خودنمايي در علم آموزي
پيامبر اکرم(ص) فرمود:«هرکس علم را ياد بگيرد و به آن چه در آن است عمل نکند، خدا او را روز قيامت کور برانگيزاند، و هر کس علم را براي خودنمايي بياموزد و از آن اراده دنيا کند، خداوند برکتش مي دهد و زندگي اش را تنگ مي نمايد و او را به خودش وامي گذارد و هر کس به خودش واگذاشته شود، نابود گردد ».40* سرقت ، خيانت ، شرب خمر وعمل خلاف عفت
رسول خدا(ص) فرمود:« چهار چيز است که يکي از آن ها هم اگر در خانه اي پيدا شود، ويرانش کند و به برکت آباد نشود: خيانت، سرقت، شرابخواري و عمل خلاف عفت ».41* بدزباني
امام علي(ع) فرمود:«هرکس به برادر مسلمان خود دشنام دهد ، خدا برکت را از روزي اوبردارد ، و او را به خودش واگذارد، و زندگي اش را تباه سازد».42* گناه
امام صادق(ع) مي فرمايد: « گناه ، مردم را از روزي محروم مي کند».43
نوشته ي : مرضيه کوثريزهرا اجلال – گروه دين و انديشه تبيان
پي نوشت ها :
1- تفسيرالميزان / ج7 / ص280 و 281
2- همان
3- همان
4- اعراف /96 ؛ هود /48 و 73
5- تفسيرالميزان / ج7 / ص280 و 281
6- مرکز فرهنگ و معارف قرآن / دائرة المعارف قرآن کريم ج5 / ص 486
7- هود:4 /
8- صافات /10و113
9- هود /71و73
10- نمل /7و8
11- مريم / 30و31
12- هود /71و73
13- کوثر / 1
14- التبيان / ج10 / ص 417
15- کليني / اصول کافي / ترجمه: سيد جواد مصطفوي / ص 289
16- انعام / 155
17- اصول کافي / ج4 / ص 414
18- محمد تقي فلسفي/ ج1/ ص 382
19- آل عمران /96
20- نور/61
21- بحارالانوار / ج69 / ص 270
22- حکيمي / الحياة / ترجمه: احمد آرام / ج5 / ص512
23- نور / 35
24- ق /9
25- اعراف / 96
26- اصول کافي /ج1 / ص300
27- شيخ صدوق / من لايحضره الفقيه / چ1 / ج4 / ص206
28- اصول کافي / ج4 / ص 228
29- ابراهيم /71
30- نهج البلاغه / حکمت258
31- اصول کافي / ج3 / ص 377
32- همان / ص223
33- الحديث / ج3 / ص 339
34- اصول کافي / ج3 / ص 182
35- محمد باقر مجلسي / بحارالانوار / ج10 / ص 171
36- اعراف / 96
37- اصول کافي / ج4 / ص185
38- طه / 124
39- ابن شعبه حرّاني / تحف العقول / چ1 / ص127
40- سيدعبدالحسين رضايي / کتاب الروضه در مباني اخلاق / چ2 / ص103
41- آداب معاشرت ترجمه جلد16 بحارالانوار / ج2 / ص 109
42- اصول کافي / ج4 / ص 17
43- همان / ص 81