دختران و اینترنت
پیشرفت خیره کننده فن آوری، تأثیرات محسوس و نامحسوس زیادی را بر زندگی دختران گذاشته است. دسترسی آنها به انواع گوناگون رسانهها به هیچ وجه قابل مقایسه با گذشته نیست. بنا بر تحقیقی در غرب، نوجوانان تقریباً سی و هشت ساعت در هفته، غرق در رسانهها هستند؛ به رادیو گوش میدهند، تلویزیون تماشا میکنند، از سی دی استفاده میکنند، به بازیهای ویدیویی مشغول میشوند یا پای رایانه مینشینند. در این میان، اینترنت با تمام آثار مثبتی که روی دختران میتواند داشته باشد، دنیایی خطرناک از ناشناختهها و گاه تبهکاران را به حریم خانه میآورد. اینترنت طی سالهای اخیر رشدی تصاعدی داشته است و به نظر کارشناسان، شناخت تأثیرات بلندمدت آن بر دختران به این زودی میسر نیست. ورود به اینترنت امکان سر زدن رفتارهایی را به دختران میدهد که ضرورتاً در دنیای واقعی آنها جایی ندارد. بعضی از این رفتارها، واقعاً منفی هستند. مانند چتهایی که ماهیتی جنس دارند. اینترنت جایی است که دختران میتوانند هرچه میخواهند باشند و شخصیتی را به نمایش بگذرانند که نیستند.
روش استفاده از این فن آوری، به بافت خانوادگی کاربر بستگی دارد. نوجوانانی که با والدین یا بزرگ سالان نزدیک، ارتباطی مستمر و بازدارند و این افراد نحوه استفاده مثبت از اینترنت را به آنها آموزش میدهند، استفاده مفیدتری از آن میکنند. برعکس، دخترانی که از شبکه اینترنت استفاده منفی میکنند، افرادی هستند که خانواده بر کارشان نظارتی ندارد و آنها ساعتهای متمادی به شبکه وصل میشوند. (1)
اینترنت همانند دیگر وسایل ارتباطی میتواند نعمت یا نقمت باشد. نوع استفاده از این امکان گسترده و شگفت، سودمندی یا زیان مندی آن را رقم می زند. امروزه نوجوانان زیادی به اینترنت دسترسی دارند یا حداقل روشهای استفاده از آن را به خوبی میدانند. تصور کنید نوجوانی با یک دنیا کنجکاوی بر سفره سرشار از تنوع و اطلاعات حاضر شود. در این شرایط طبیعی است که عطش کنجکاوی، وی را به هر سویی خواهد کشاند و تنها وجود پارهای از قوانین و شرایط محیطی و فردی است که میتواند او را از آسیبها و جنبههای منفی اینترنت محفوظ دارد.
برخی کارشناسان معتقدند، 80 درصد پرسه زدن اینترنتی نوجوانان در دنیا و از جمله در ایران، در سایتهای ضد اخلاقی و گاه جنسی است. دوست یابی های اینترنتی از طریق چت، خودکشی اینترنتی، سرقت اینترنتی، افزایش فاصله میان دنیای واقعی و تخیلی و مجازی، پرسه زدن در سایتهای به شدت غیر اخلاقی و ضد ارزشی و دینی، مقولهای است که هویت یابی و هویت جویی نسل جوان و نوجوان در ابعاد جنسی، فکری، اخلاقی و دینی را تحت تأثیر قرار میدهد.
معمولاً کودکان و نوجوانان برای از دست ندادن امکانات استفاده از اینترنت و پرسه زدن در فضای اینترنت، گاهی مجبور به نوعی پنهان کاری از والدین میشوند. از این رو باید ضمن اینکه خلوت کودکان و نوجوانان را به رسمیت میشناسیم، به جای رفتارهای خشن و قهرآمیز، بیاموزیم چه طور اعتماد فرزندان را جلب کنیم و جریان مسائل خصوصی آنها قرار گیریم.
والدین تا زمانی که فرزندانشان از عهده رانندگی بر نمیآیند. اتومبیل در اختیارشان قرار نمیدهند؛ زیرا از بروز حوادث خطرناک میترسند، به همین نسبت والدین نباید با تأمین امکانات اینترنت، موبایل و کامپیوتر، فرزندان را به حال خود رها کنند و آنها را با دنیایی از تصاویر و اطلاعات درست و نادرست تنها بگذارند.
محل استقرار کامپیوتر در منازل، یکی از مشکلات اصلی در زمینه اعتیادهای اینترنتی و آسیبهای اجتماعی است. چنانکه بررسیها نشان میدهد، متأسفانه 30 درصد کامپیوترهای خانگی در اتاق خواب فرزندان قرار دارد و آنها به راحتی میتوانند ساعتهای متناوبی را با کامپیوتر کار کنند و در سایتهای نامناسب پرسه بزنند. حتی تلویزیون که ابزار نسبتاً قدیمی است، میتواند فرد را معتاد کند و تا ساعتها در شبکههای تلویزیونی پرسه بزند و به صرف روشن بودن تلویزیون و گذراندن وقت، معتاد شود. حضور نوجوانان در فضای وب، از نشانی دادن و پیام گذاری توی چت و گشت و گذار در سایتها شروع میشود تا پاسخ به کنجکاویهای دوران نوجوانی و تجربههای دوستی جنس مخالف و روابط نامشروع و، عضویت در سایتها و باندهایی که کارشان انتشار عکسها و فیلمهای مبتذل و مستهجن، انتشار داستانهای غیر اخلاقی، گرایش به هم جنس بازی، حضور در مجالس شبانه، فیلم برداری از زنان و دختران عفیف و نجیب برای اخاذی و سوء استفادههای جنسی، توهین به مقدسات، انتشار مطالب ضد دینی و ضد انقلابی و… است. این کارهای نابهنجار برای اهلش، علاوه بر التذاد روانی به دلیل ارضا امیال درونی و جنسی، منبع درآمدی است که سود سرشار حاصل از آن خیلی از کاربران را به فعالیت در این زمینه ترغیب میکند. گاهی نوجوانان و جوانانی، خواسته یا ناخواسته، گرفتار لذتها و جاذبههای دنیای مجازی اینترنت میشوند که حتی کوچکترین حرکت ناشایست را در محیط خانوادگی به چشم ندیدهاند.
این در حالی است که اینترنت بازاری جهانی برای خرید و فروش اطلاعات است. میتوان از این بازار به نحو مطلوب استفاده شود یا به جهت عدم فرهنگ سازی و وجود محدودیتهای اجتماعی و سیاسی، تأثیرات منفی جبران ناپذیری ایجاد کرد، اما در ایران به جهت وجود محدودیتها در بخشهای مختلف، اینترنت به منزله ابزاری برای آشنایی افراد مطرح است. نه اطلاع رسانی. در تمامی دنیا از اینترنت برای گرفتن اطلاعات در زمینه پژوهشهای علمی، خرید، فروش و غیره استفاده میشود، در این کشورها مطالب و اخبار به صورت درست و واقعی قبل از اینکه وارد سایت شود، در اختیار خبرگزاریها قرار میگیرد و دیگر نیازی نیست مردم دنبال کسب این گونه مسائل از اینترنت باشند و مطالب را برعکس دریافت کنند. جایگاه اینترنت در همه جای دنیا و حتی در ایران مشخص است، اما مشکل این است که از لحاظ فرهنگ استفاده از اینترنت هنوز خیلی عقب هستیم.
راهکارها
در این میان، نقش خانواده در هدایت استفاده از اینترنت به سزاست. آشنایی فرزندان با خطرات جسمانی، رفتاری و اخلاقی و سوء استفادههای نامناسب غیر ضروری و زاید فن آوری های جدید مانند ماهواره، اینترنت و موبایل، تقویت مبانی ارزشی، اخلاقی و دینی فرزندان و ایجاد خود کنترلی و خود ایمنی در آنها برای استفاده بهینه از فن آوری های جدید، بسیار پر اهمیت است.
نتایج تحقیقات و همچنین از نظر متخصصان، مؤید این نکته است که بهترین کاری که میتوان در این خصوص انجام داد. این است که قبل از فراهم آوری امکان استفاده از اینترنت یک خط مشی کامل، شفاف و دقیق درباره نحوه استفاده از اینترنت ترسیم شود. والدین میتوانند ضمن آنکه رایانه را در مکان عمومی منزل بگذارند. زمانی را به استفاده نوجوان از اینترنت اختصاص دهند و خود نیز وی را در این زمینه همراهی کنند. میتوان به نوجوان قوانین کشور درباره استفاده و نحوه پیگیری حقوقی برای کاربران خاص را یادآور شد و با اطلاع یافتن از سایتهای مفید علمی و نیز ارائه پیشنهادهای پژوهشی امکان استفاده از اینترنت را در زمانی مشخص در منزل فراهم کرد. ممنوعیت استفاده از فیلتر شکن، ممنوعیت ورود در بازیهای اینترنتی و دانلود فیلم و دیگر قوانین پیشگیرانه میتواند کمک زیادی به خود کنترلی نوجوان داشته باشد. همچنین آموزش قوانین دینی و نگاه و مشاهده، از دیگر زمینههای یاری رساندن به نوجوان است.
در مراکز مشاوره با نوجوانانی روبرو میشویم که تمام شب و حتی ساعاتی از روز را پای اینترنت و اتاقهای گفت و گو سپری میکنند و با کپسولی از فشار روانی و نشانگان وسواس یا افسردگی دست به گریبان میشوند. اقتدار والدین و وضع قوانین صحیح و منصفانه به همراه فراهم آوردن زمینههای سالم برای بهره وری از دوره نوجوانی، مانند زمینههای ورزشی، هنری، مذهبی و علمی میتواند در رهایی نوجوان از اعتیاد به اینترنت و نیز مصون ماندن از این عارضه روانی، سهم زیادی داشته باشد.
آسیبهای ماهواره و راهکارهای رویارویی با آن
دنیای صنعتی امروز که عصر تکنولوژی نامیده میشود، با پدید آمدن و گسترش تکنولوژی وسایلی مانند ماهواره، اینترنت، موبایل و بازیهای رایانهای، زندگی افراد جوامع مختلف را با چالشهای فراوانی روبرو کرده است. تکنولوژی مرزهای فرهنگی و اجتماعی و حتی جغرافیایی را دستخوش تغییرات میکند، به نحوی که از تکنولوژیهای نام برده در برخی کشورها به عنوان انفجار اطلاعاتی یا بحران اطلاعات یاد میشود.
کارشناسان علوم اجتماعی و بسیاری از روانشناسان معتقدند، گستردگی این وسایل به خصوص ماهواره به عنوان ابر رسانه جمعی در بین جوامع مختلف، وسیلهای ارتباطی است. رسانههای جمعی مانند ماهواره، اینترنت و بسیاری از بازیهای رایانهای در عصر حاضر، نقش قابل توجهی در انتقال اطلاعات و پیامها به عهده دارند. برقراری ارتباط در دنیای امروز از طریق امواج ماهوارهای امکان پذیر است و هر آنچه برنامههای ماهوارهای ارائه میدهند. همزمان برای تمامی افراد گیرنده یکسان است. اما مسئلهای که باید به آن توجه شود، گروه بندیها و طبقات اجتماعی، سنین مختلف بینندگان و همچنین تفاوت درک و سلیقه افراد در محتوای این برنامههاست. همچنین عصر ارتباطات علاوه بر افزایش رسانههای ارتباط جمعی، نمادها و باورهای جوامع را دچار تغییر و تحول کرده و همزمان با افزایش رسانههای جمعی تأثیرات آنها بر هویت و فرهنگ جوامع ارتباط داشته و در واقع تأثیری که رسانههای جمعی بر فرهنگ و ساختار اجتماعی زندگی افراد داشتهاند، سبب شده به نوعی همه دنیا با چالشی به نام بحران هویت روبرو شود.
با پیشرفت تکنولوژی، چشم انداز جدید و تازهای برای افراد جوامع مختلف ابداع شد. از آن جایی که این ابزارهای پیشرفته رسانهای، هیجانات زیادی را برای گروههای سنی مختلف ایجاد میکند و باعث میشوند در سراسر دنیا مخاطبان فراوانی را جذب کند، بنابراین روان شناسان متعدد از این نوع رسانهها به نوعی تروریسم فرهنگی یا ترور فرهنگی و خانوادگی در بین جوامع یاد میکنند. این رسانههای تصویری، با برنامههای تفریحی و سرگرم کننده برای افراد در مدت طولانی باعث یکسان سازی سلیقه قشرهای مختلف یک جامعه میشود. و از سوی دیگر ایجاد شکافهای عمیق و جدید طبقاتی میکنند و به دلیل ارتباط این وسیلهها با تمام دنیا فرهنگ قالب بندی شده، فرستنده این نمادها و پیامها، بدون محدودیت در اختیار گیرنده قرار میگیرد و سپس وارد کانون خانواده و بعد از آن وارد جامعه میشود.
پیامدهای استفاده از رسانههای جمعی
بسیاری از بازیهای کامپیوتری و استفاده بیش از حد رسانههای جمعی به دلیل داشتن صفحات گوناگون، تنوع رنگ و شبکه باعث تأثیرات منفی روی مغز و اعصاب کودکان و نوجوانان و عصبانیتهای بدون دلیل افراد میشود و وضعیت تحصیلی کودکان و نوجوانان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. آسیبهای روانی و اجتماعی این وسایل به مرور زمان در کودکان باعث منزوی شدن آنها میشود؛ به طوری که کودکانی که از بدو تولد و در دوران کودکی به دلیل کمبود و نداشتن فضاهای تفریحی و آموزشی در منزل و محیط خانواده به بازیهای کامپیوتری، اینترنت و تماشای ماهواره علاقه مند شدند، به مرور زمان نوعی انزوا طلبی در آنها ایجاد میشود که در نتیجه این انزوا طلبی باعث دور شدن آنها از اجتماع میگردد، در حالی که این کودکان در این سنین نیاز دارند با هم سن و سالان خود بازیهای گروهی انجام دهند تا سطح مهارتهای اجتماعیشان تقویت شود. کودکانی که به طور مداوم تصاویر و صحنههای خشونت آمیز فیلمهای ماهواره را میبینند. این تصاویر در ذهن آنها ثبت میشود. و گاهی اوقات کودک خود را به جای قهرمان فیلم جایگزین میکند و به مرور تأثیرات منفی از لحاظ فرهنگی، اجتماعی، روحی و روانی در آنها پدیدار میشود و این مسئله باعث افزایش پرخاشگری در کودکان و نوجوانان میگردد.
همچنین با ادامه این روند، کاربران این ابزارها به نوعی وابستگی با اعتیاد رسانهای دچار و این مسئله در خانواده باعث به وجود آمدن بحران خانوادگی در بین جوامع میشود و گاهی اوقات در برخی میان کاربران ایجاد حساسیت زدایی در فرهنگ میکند، یعنی بعد از یک مدت فرد استفاده کننده حساسیتهای فرهنگی و اخلاقی را از دست میدهد و به نوعی فرد مغلوب آن فرهنگ میشود.
مطالعات متعدد نشان داده است که ادامه این معضلات فرد گرایی در جامعه و در بین خانواده را گسترش میدهد و در یک خانواده فرزندان به جای آنکه مطالعات فراغت را با یکدیگر سپری کنند، به صورت انفرادی در کنار این نوع ابزارها اوقات فراغت را سپری میکنند.
بر اساس نظر کارشناسان دینی، برنامههای مبتذل ماهوارهای، موجب فروپاشی خانوادهها و سستی اعتقادات و تشویق به روابط نامشروع، استحاله فرهنگی و هویت دینی نسل آینده میشود. رفتن ماهواره به منازل، یکی از جلوههای روشن جنگ نرم دشمنان است؛ زیرا دشمن به واسطه این شبکهها درصدد ترویج دین ستیزی و از بین بردن ارزشهای اخلاقی و قبح روابط نامشروع است. آوردن ماهواره به خانه، مشابه آوردن آتش به خانه است. حتی کسانی که در غرب زندگی میکنند از ایجاد تباهی در نسلهای آینده به واسطه برنامههای این شبکهها ناراحت هستند.
راهکارهای مناسب
از بهترین راه مقابله با آسیبهای ماهواره و ابزار رسانهای، تقویت فرهنگ خودی، بومی، ملی و دفاع از ارزشهای ملی، ارتقای سطح آگاهی خانواده، برنامه ریزی مناسب برای اوقات فراغت جوانان، ترویج الگوهای رفتاری مناسب در خانواده و اجتماع است. خانواده باید با آگاهی بخشی و فرهنگ سازی به موقع و صحبت پیرامون آثار مثبت و منفی این ابزار رسانهای سعی کند فرهنگ و اعتقادات مذهبی را آموزش دهند. از سوی دیگر خانواده باید با افزایش سطح دینداری در بین فرزندان و اعضای خانواده و نیز افزایش سطح درک و فهم فرزندان، آثار منفی و مخرب این ابزارها را کاهش دهد با ترویج کتاب خوانی، قصه گویی، نقاشی، تهیه کاردستی میان اعضای خانواده باعث میشود کودکان کمتر سراغ این ابزارها رفته و بهتر است رسانههای خودی هنجارها، ارزشها و میراث فرهنگی جامعه تحت عنوان فیلم، داستان، مقاله و گزارش مستند را به نسل جوان معرفی کنند.
جالب است در نوجوانان و جوانان بدانند که در کشورهای غربی نیز برنامههای خاص ماهوارهها به پس از نیمه شب یعنی زمانی که بیشتر مردم در حال استراحت و آمادگی برای فعالیتهای روز بعد هستند پخش میشود تا از هدر روی توان نیروهای انسانی جلوگیری شود، در حالی که این تحفه غربی در کشورهای جهان سوم بدون هیچ محدودیت زمانی و گاهی حتی در زمانی که نیروی فعالی مانند جوان و نوجوان باید به تلاشهای علمی برای ساختن آیندهای روشن اقدام کند، پخش میشود و مخاطبان خود را به آیندهای خیالی و وهمی سوق میدهد.
آشنایی با قوانین دینی در این باره، زیر پا گذاشتن قوانین رسمی با تماشای ماهواره، توجه به فریب کاری رسانهای دشمنان از طریق ایجاد جذابیتهای جنسی و مشغول نگه داشتن دل و جان مخاطبان با برنامههای کاذب از دیگر مسائلی است که بازگویی آن تأثیر خوبی بر بینش نوجوان خواهد داشت.
بررسی یک پژوهش علمی درباره تأثیر برنامههای ماهوارهای بر روی کودکان و نوجوانان در جدول زیر آمده است:
مشاهده نامه «تأثیر سیاسی، فرهنگی، اجتماعی اینترنت، موبایل و ماهواره بر دانش آموزان
مریم رفیعی و حمیده انیسی بصیر
شرح مشاهده
شرح تأثیر
سطح تأثیر
نوع تأثیر
پیامدهای تأثیر
علاقه به سریالهای 24 و فرار از زندان
انجام اعمال خشونت آمیز روی دوستان
اجتماعی
رفتاری
منفی
احساس اضطراب و ترس و گاهی هم گریه کردن هنگام دیدن فیلمهای ترسناک
افسردگی و غمگین شدن نوجوانان و ترس از اضطراب هنگام مواجه با موقعیتهای استرس زا
اجتماعی
عاطفی
منفی
علاقه پسرها به برنامههای ورزشی خشن، مثل کشتی کج
الگو برداری رفتارهای خشن
اجتماعی
رفتاری
منفی
علاقه به سریالهای رومنس در بین دختران
القا مطلوب بودن روابط نامشروع
اجتماعی و فرهنگی
شناختی
منفی
دیدن فیلمهای زبان اصلی در شبکههای عربی
تقویت زبان خارجه
اجتماعی
رفتاری
معمولی
محدود کردن نوجوانان در دیدن ماهواره از سوی والدین
دوری از برنامههای مخرب
اجتماعی
شناختی
مثبت
علاقه بیشتر به سریالهای کرهای به دلیل شرقی بودن فرهنگ آنها
تشویق نوجوانان به تماشای هر چه بیشتر سریالهای ماهواره
فرهنگی
عاطفی و رفتاری
معمولی
علاقه به شبکهBBCو دنبال کردن اخبار ایران و جهان
مطلع شدن از اتفاقاتی که رخ میدهد
اجتماعی
شناختی
معمولی
دنبال کردن سریال سفری دیگر به دنبال لباسهای فاخر و زیبا
الگوگیری از نوع پوشش
فرهنگی
رفتاری
منفی
مشاهده نوجوانانی که بدون محدودیت برنامههای ماهوارهای میدیدند و خانواده روی آنها کنترلی نداشتند.
از بین رفتن حیا در بین خانواده و گستاخ شدن نوجوان
اجتماعی
رفتاری
منفی
علاقه نداشتن به شبکههای ماهواره در برخی نوجوانان به دلیل نوع تربیت خانوادگی
تأثیر نپذیرفتن از ماهواره
فرهنگی
شناختی
معمولی
بیشتر دخترها تماشاگر سریالها هستند، به دلیل اوقات فراغت بیشتر
تأثیر هر چه بیشتر ماهواره روی شکل گیری هویت دختران
فرهنگی و اجتماعی
شناختی
منفی
تشویق دوستان به دیدن فیلمها و سریالهای ماهواره
فشار به خانواده برای تهیه ماهواره یا دانلود آن از اینترنت و تماشای سریالها دور از چشم والدین
اجتماعی
رفتاری
منفی
دنبال کردن سریالهای اکشن با وجود نداشتن ماهواره
اثر پذیری ازگروه دوستان
اجتماعی
رفتاری
معمولی
با پخش سریال قهوه تلخ، گفت وگوها و رفتارهای نوجوانان حول این سریال است و از تأثیر سریالهای ماهواره کاسته شده.
فرهنگ سازی بومی و عدم تأثیر از سریالهای مخرب
فرهنگی
رفتاری
معمولی
رواج نوع پوشش غربی به دلیل نوع پوشش بازیگران و خوانندههای امریکایی
رواج پوشش و آرایش نامناسب در بین نوجوانان
فرهنگی واجتماعی
رفتاری
منفی
تعریف کردن از زندگی بی قید و بند نوجوانان به تصویر کشیده شده در سریال در بین گروه دوستان
یادگرفتن سرکشی از والدین و پیدا کردن دیدی منفی نسبت به خانواده
اجتماعی و فرهنگی
شناختی
منفی
علاقه به روابط آزادانه بین دختر و پسر حتی در سنین پایین در برنامههای ماهواره
فرو پاشی خانواده و رواج بی بند و باری
فرهنگی
عاطفی
منفی
پینوشتها:
1- کلیدهای شناخت و رفتار با دخترها، صص 48-49.
منابع:
1- رحیمی، امین، 5/ 12 /1387، «اعتیاد از نوعی دیگر»، روزنامه جام جم.
2- رضا صادقی، آرام، «تلفنهای همراه فرهنگ سازی و هویت». سایت حوزه.
3- ثانیههایی از جنس نگرانی». 20 /1 /1388، روزنامه ابتکار.
4- ماهواره ترور خاموش». مؤسسه فرهنگی مطبوعاتی ایران.
5- خبرگزاری دانشجویان ایران، 5 /12 /1385
6- ظهیری، علی اصغر، 1379، برای دختران، قم: روحانی.
7- منصور نژاد، محمد، 1384، مسائل دختران، تهران، جوان پویا.
8- نانسی اسنایدرمن و پگ استریپ، 1385، کلیدهای شناخت و رفتار با دخترها، ترجمه: اکرم کرمی. تهران: صابرین، کتابهای دانه.
