پرسش ۳ . دلائل و راه های اثبات معاد چیست؟
پاسخ: برای اثبات معاد میتوان از دلائل عقلی و نقلی و شواهد علمی، همچنین از طریق تصفیه درون و تزکیه نفس بهره جست. اما به نکاتی در بهره گیری از این دلایل باید توجه کرد:
الف. تمام براهین که بر اثبات معاد اقامه میشود، کبرای خود را از مباحث خداشناسی میگیرد.
ب. چنانکه گذشت از طریق عقل به طور قاطع میتوان اصل معاد را اثبات کرد؛ ولی اثبات معاد جسمانی و سایر جزئیات معاد از براهین عقلی به طور کامل ساخته نیست و در این زمینه عمدتا باید از دلائل و شواهد نقلی استفاده کرد.
ج. خود دلائل نقلی به دو صورت قابل طرح است: اول این که دلائل نقلی را میتوان در قالب براهین عقلی و منطقی ارائه کرد؛ که در این صورت برهان دو صبغه دارد: هم عقلی و هم نقلی. مثلا قرآن کریم برای اثبات توحید برهان تمانع را که یک برهان عقلی و فلسفی است اقامه میکند و می فرماید: لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَهٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتَا (انبیاء: ۲۲) اگر در زمین و آسمان خدایی جز اللّه وجود میداشت، زمین و آسمان نابود و زائل میشدند؛ در حالی که نشدهاند. پس خدایی جز اللّه وجود ندارد. این برهان به طور کامل در قالب قیاس استثنایی در منطق مطرح شده است. دوم: دلائل نقلی که در قالب براهین عقلی قابل طرح نیست. مثلا قرآن کریم درباره توحید میفرماید: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ… .»
درباره معاد نیز روش قرآن به همین صورت است که گاهی در قالب براهین عقلی و گاهی غیر آن است. ولی باید توجه کرد که در مورد معاد، آموزههای عقلی، علمی، و شهودی، بسیار ناچیز بوده و عمدهترین آموزهها نقلی است.
د. قرآن کریم برای اثبات معاد از طریق براهین عقلی روش خاصی را به کار میگیرد و از شیوه مرحلهای و گام به گام بهره میگیرد. به این صورت که در گام اول امکان معاد را اثبات میکند و موضع منکرین معاد را در هم شکسته و انکار معاد را از سوی آنان غیر معقول معرفی میکند. در گام بعدی با بیان نمونههایی از وقوع معاد، زنده شدن مردهها را نه تنها ممکن که واقع شده معرفی میکند. روشن است که وقوع یک مرحله بالاتر از امکان است. بسیاری از ممکنات واقع نشده اند، در حالی که هر واقعی لزوما ممکن است. و سرانجام قرآن در گام نهایی ضرورت و لزوم معاد را مطرح و اثبات میکند.
