احکام نفقه

قرآن کریم:
1 – )وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ(۲۱۷)).
“… وبه عهده صاحب فرزند(یعنى پدر) است که خوراک ولباس‏مادر را در حد متعارف بدهد.”
2 – )لِیُنفِقْ ذُو سَعَهٍ مِن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ(۲۱۸)).
“تا مرد دارا به وسعت وفراوانى به زن نفقه دهد وکسى که تنگدست‏باشد از هر چه خدا به او داده نفقه دهد..”
3 – )الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى‏ النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى‏ بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوامِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ(۲۱۹)).
“مردان از آن جهت که خدا بعضى را بر بعضى برترى داده است وازآن جهت که از مال خود نفقه مى‏دهند بر زنان تسلط دارند. پس زنان‏شایسته، فرمانبردارند ودر غیبت مردان حافظ حقوق شوهران مى‏باشندوآنچه را خدا به حفظ آن امر فرموده نگه مى‏دارند…”
4 – )فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ(۲۲۰)).
“یا با معروف نگاهش دار یا با نیکى رهایش کن.”
از این آیات چنین به دست مى‏آید که دادن نفقه براى خانواده)همسر وفرزندان( بر حسب نیاز وشایستگى ایشان ودر حدى که‏انفاق نیکى باشد وعرف آن را امرى پذیرفته ومطلوب بداند، واجب‏است. از این رو شایسته است در انفاق به سطح خانواده نگریسته‏شود(۲۲۱) ولى باید وضع مرد را هم در نظر داشت واو را بیش از تواناییش‏مکلّف نکرد(۲۲۲) پس اگر مردى توانگر است باید خانواده خود را درتوانگریش شریک گرداند و با گشاده دستى به آنها نفقه دهد، در حالى‏که اگر در آمدى محدود داشته باشد باید از آنچه که خدا به او داده‏انفاق کند.
وحق اداره خانه وقیمومت زن به مرد داده شده است، زیرا – غالباً -حکمت بیشترى دارد واز مال خود نفقه مى‏دهد، وبدین ترتیب مردمناسب همان مردى است که بهتر بتواند خانواده را ادراه کند وبهتربدیشان نفقه دهد، وزن مناسب نیز، زنى است که فرمانبردار مردباشد وحافظ حقوق همسرش وحافظ اموال وفرزندان او باشد. ابزارسلطه بر خانواده به مرد داده شده است ودر آغاز با پند دادن وسپس‏ترک خوابگاه وبستر وسپس زدن (بامسواک).(۲۲۳)
واز آخرین آیه(۲۲۴) چنین بدست مى‏آید که عدم اداره نیکوى خانه،یعنى عدم نگهدارى از زن به شیوه معروف ونیکو، شوهر را درمعرض مجازات به از دست دادن همسر خود قرار مى‏دهد، چه درصورت امتناع مرد از انفاق کردن بر همسرش وضرر رساندن به او،حاکم شرع مبادرت به جدا نمودن این دو از یکدیگر مى‏ورزد.
حدیث شریف:
1 – از ابو بصیر به نقل از امام باقرعلیه السلام نقل است که فرمود: “اگرمرد، زنى داشته باشد وجامه‏اى به او ندهد که بدن خویش بدان‏بپوشاند وبه او چندان خوراک ندهد که به طور طبیعى زندگى کند،امام مى‏تواند آن دو را از هم جدا کند.”(۲۲۵)
2 – عیاشى از ابو القاسم فارسى روایت کرده که گفته به حضرت‏رضاعلیه السلام عرض نمودم قربانت گردم خداوند در کتابش مى‏فرماید:(فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ). مفهوم این آیه چیست؟
حضرت‏علیه السلام فرمود:(فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ) یعنى آزار ندادن، وانفاق‏کردن و (تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ) یعنى طلاق بر اساس آنچه قرآن مقررکرده‏است.(۲۲۶)
3 – سعید بن جبیر به نقل از ابن عباس مى‏گوید: پیامبرصلى الله علیه وآله فرموده‏است: “هر که به بازار در آید وهدیه‏اى براى خانواده‏اش بخردهمچون کسى است که صدقه‏اى به قومى نیازمند رسانده است،وهدیه را نخست به دختران بدهد وسپس به پسران، پس هر که‏دخترش را شاد کند گویى که اسیرى از فرزندان اسماعیل آزاد کرده‏است.”(۲۲۷)
4 – سکونى از امام صادق‏علیه السلام نقل مى‏کند که پیامبرصلى الله علیه وآله فرموده‏است: “هر زنى که بدون اجازه شوهرش از خانه بیرون رود، تا زمانى‏که باز گردد نفقه‏اى براى او تعلق نمى‏گیرد.”(۲۲۸)
5 – ابن اسنان به نقل از امام صادق‏علیه السلام درباره مردى روایت مى‏کندکه زن حامله خود را طلاق داده‏است؟
حضرت‏علیه السلام فرموده: “مهلت آن زن (عِدّه طلاق ) تا هنگامى‏است که وضع حمل کند، و تا آن زمان، مرد باید نفقه زن رابپردازد.”(۲۲۹)
6 – زراره از امام باقرعلیه السلام نقل مى‏کند که فرموده: “زن سه طلاقه،نفقه‏اى بر مرد خود ندارد ونفقه به زنى تعلق مى‏گیرد که مردش‏مى‏تواند (در عدّه طلاق) به او رجوع کند.”(۲۳۰)
تفصیل احکام:نفقه همسر غیر ناشزه، و مُطَلَّقه رجعى، و مُطَلَّقه حامله بدین‏شرح واجب است:
1 – در مقدار نفقه به سطح اجتماعى زن وشوهر نگریسته مى‏شودپس توانگر با تهیدست، وعزیز زاده با جز او متفاوت است ودر هریک از اینها عرف، ملاک است.
2 – مرد، سرپرست خانه است واوست که چگونگى نفقه را برحسب مصلحت خانواده مشخص مى‏کند؛ امورى همچون موقعیت‏خانه، چگونگى خانه، نوع خوراک وچگونگى جامه، اوقات‏مسافرت ونظایر آن. بهتر آن است که در این موارد با همسر وفرزندان‏رایزنى ومشورت کند وجایز نیست در رفتار خانوادگى از مرز معروف‏ورفتار پسندیده تجاوز نماید.
3 – در وجوب نفقه، تمکین شرط است، پس اگر همسر، ناشزه‏وسرکش باشد نفقه‏اى براى او تعلق نمى‏گیرد، چنان که بدون اجازه‏شوهر به مسافرتى غیر واجب وغیر ضرورى رود.
4 – زن متعه، نفقه‏اى ندارد ونیز زنى که طلاق بائن گرفته وحامله‏نیست نفقه‏اى نخواهد داشت، اما زن مطلقه رجعى تا پایان مدت‏عده، نفقه دریافت مى‏کند.