س ـ علت اختلاف میزان ارث و دیه زن و مرد در اسلام چیست؟
ج ـ خداوند هر یک از زن و مرد را به گونه ای آفریده که هر کدام کاری میتواند انجام دهد که ممکن است از عهده دیگری خارج باشد؛ مرد را عقلانیتر و زن را عاطفی تر آفریده است. مرد به سبب داشتن روحیه تعقلی، بهتر میتواند از عهده تدبیر عقلانی زندگی و تأمین مخارج خانه برآید و زن با داشتن روحیه عاطفی بهتر میتواند به تربیت فرزندان و اموری از این قبیل بپردازد و هر دو مکمل یکدیگرند. مرد برای اداره بهتر زندگی و چاره اندیشی بهتر مشکلات، نیاز به اختیارات مالی بیشتری دارد در نتیجه سهم الارث بیشتری به اوتعلق میگیرد. (ر. ک: المیزان، ج ۴، ص ۲۲۱.) این نقصان در اموال زنان به گونه ای دیگر جبران میشود. شما با اندک تأملی و مختصر محاسبهای میتوانید به این نکته پی ببرید که زنان عملاً دو برابر مردان بهره میبرند و آن به جهت حمایتی است که اسلام از حقوق آنان نموده است، زیرا براساس وظایفی که برعهده مردان است نیمی از درآمد آنان برای زنان به مصرف میرسد، در حالی که بر عهده زنان چیزی گذاشته نشده است. مردبایستی هزینه همسر وفرزندانش را براساس نیازمندیهایشان اعم از خوراک، پوشاک، مسکن و سایر لوازم بپردازد، در حالی که آنان از پرداخت هرگونه هزینه حتی برای مخارج خودشان معاف هستند. از اینرو زن میتواند سهم الارث خود را پسانداز کند ولی مرد ناچار است آن را به مصرف همسر و فرزندانش برساند بدین ترتیب نیمی از درآمد مردان برای زنان خرج شده و نیمی برای خودشان، در صورتی که سهم زنان همچنان باقی است. (ر.ک: تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۲۹۰ ـ ۲۹۱.) در روایات اسلامی نیز دربیان دلیل این امر آمده است که زنها ازدواج میکنند و سهم خودشان دست نخورده باقی میماند، امّا در سهم همسرشان شریک میشوند. علاوه بر این به آنها نفقه تعلق میگیرد. ( فروع کافی، ج ۷، ص ۸۷. )
درباره بخش دوم سؤال ـ دلیل تفاوت دیه مرد و زن ـ میتوان چنین گفت:
1 . اول آن که انسان مؤمن و خداشناس براساس باور ژرف و عمیقی که به خداوند به عنوان کامل مطلق و حکیم علی الاطلاق دارد، یقین پیدا میکند که هرآنچه از ناحیه او دستور داده شده و هر حکمی که از ناحیه وی صادر گردیده، حتماً دارای مصالحی است که به بندگان بازمیگردد، هر چند که عقول و اندیشه های بشری از درک حکمت آن ناتوان و قاصر باشد.
۲ . دیه در اسلام بر معیار «ارزشِ معنوی» انسان مقتول نیست ـ تا زن را از این جهت کمتر از مرد بدانیم ـ بلکه دستور خاصی ناظر بر مرتبه بدن انسان کشته شده میباشد؛ چرا که دیه یک دانشمندِ دارای رتبه جهانی با دیه یک انسان عامیِ بیسواد برابر است! در حالی که از نظر معنوی، هیچگاه اسلام این دو را برابر نمیداند (سوره زمر، آیه ۹ و سوره نساء، آیه ۹۵ و سوره حدید، آیه۱۰ و…) بنابراین تساوی دیه عالم و جاهل نه از مقام عالم میکاهد و نه بر مقام جاهل میافزاید و تفاوت دیه مرد و زن نیز نشانه منزلت مرد و یا کمبود مقام زن نیست.
زیرا تفاوتهای مادی و مالی هیچ ارتباطی به مقام های معنوی ندارد. لذا کیفر و عذاب قتل عمدی (عذاب ابد یا دراز مدت) هم برای قاتل مرد است و هم قاتل زن، یعنی مقتول مؤمن، چه مرد باشد چه زن، برای قاتلش عذاب ابد (یا دراز مدت) است.
3 . در کفّاره، فرقی بین قتل زن و مرد نیست؛ یعنی در قتل عمد، کفاره جمع و در قتل غیر عمد، کفاره به نحو ترتیب واجب میشود و از این لحاظ فقهی نیز فرقی بین قتل زن و مرد نیست. (ر. ک: زن در آینه جلال و جمال، آیه الله جوادی آملی، ص ۳۵۴ ـ ۳۵۶.)
4 . در صورتی که مرد مقتول و زن قاتل باشد، زن فقط قصاص میشود و اینگونه نیست که وی یا بازماندگانش، مجبور به پرداخت مابه التفاوت دیه به خانواده مقتول باشند.
۵ . در غالب موارد، با کشته شدنِ یک زن، نانآورِ خانواده از دست نمیرود، امّا با قتل یک مرد، نفقه دهنده و خرج دهنده یک خانواده ـ اعم از زن، دختر و پسرش ـ از بین میرود و لذا مقدار تفاوت دیه مرد و زن میتواند در اینجا نقش خود را نشان دهد. این تفاوت میزان دیه نیز به نفع زن و دختر و پسری است که از مرد مقتول باقی میمانند. (ر. ک: اسداللّه محمدینیا، پاسخ به پرسشهای جوانان، ج ۲، ص ۲۶۹.)
6 . سرانجام اینکه در همه جا دیه زن نصف دیه مرد نیست. برای مثال، در موردی که دیه اعضاء بیش از یک سوم دیه کامل نشده باشد، دیه زن و مرد مساوی است. (ر. ک: قانون مجازات اسلامی، ماده ۳۰۱.)
