۲ . اجماع
از دیگر ادله اى که بر لزوم تقلید اعلم اقامه گردیده اجماع است که به محقق کرکى و سید مرتضى نسبت داده اند:
آقا ضیاء الدین عراقى مى گوید:
(وهو المشهور بین الاصحاب بل عن المحقق الثانى الاجماع علیه وعن محکى السید فى الذریعه کونه من المسلم عند الشیعه.)۹۹
قول به تقلید اعلم مشهور بین شیعه است بلکه ازمحقق ثانى اجماع بر آن نقل شده است و از الذریعه سید مرتضى نقل کرده اند که: تقلید اعلم نزد شیعه از مسلمات است.
آیه اللّه حکیم این عبارت را نقل کرده و اضافه مى کند:
(وعن جماعه ممن تأخر عن الشهید الثانى جواز الرجوع الى غیرالاعلم لاطلاق الادله کتاباً وسنه).۱۰۰
واز عده اى بعد از شهید ثانى جواز مراجعه به غیر اعلم نقل شده و دلیل آن اطلاقات کتاب و سنت است.
شیخ انصارى در رساله اجتهاد و تقلید در بحث از تقلید میت از محقق ثانى اجماع برتقلید اعلم و اورع را نقل کرده ولى کتاب آن را مشخص نکرده است.۱۰۱
صاحب جواهر اجماع بر تقلید اعلم را از فوائد الشرایع حاشیه محقق کرکى برشرایع نقل کرده است.۱۰۲
قبل از بررسى اجماع عبارت سید مرتضى و محقق ثانى را نقل مى کنیم:
* سید مرتضى در الذریعه الى اصول الشریعه به بیان صفات و شرائط مفتى پرداخته و سخنى از لزوم تقلیداعلم و این که آن از مسلمات است به میان نیاورده. وى مى نویسد:
(ولا شبهه فى ان هذه الصفات اذا کانت لیست عندالمستفتى الاّ لعالم واحد فى البلد لزمه استفتاؤه تعیّناً وان کانت لجماعه هم متساوون کان مُخیّراً وان کان بعضهم عنده اعلم من بعض او اورع او أدین فقد اختلفوا فمنهم من جعله مخیراً ومنهم من اوجب ان یستفتى المقدم فى العلم والدین وهوأولى لانّ الثقه هیهنا اقرب واوکدوالاصول کلها بذلک شاهده)۱۰۳
شبهه دار نیست که اگر این صفات تنها براى عالم واحدى در شهر باشد باید معیّنا از او استفتاء کرد و اگر گروهى مساوى باشند مخیر است و اگر عده اى داناتر یا پارساتر یا متدین تر از عده اى باشند اختلاف کرده اند:
برخى مکلف را مخیر دانسته اند و برخى گفته اند: مکلف باید از اعلم و اَدیَن مسائل شرعى خود را بپرسد و این نظر سزاوارتر است; زیرا اطمینان در این صورت نزدیکتر و مؤکدتر است و اصول تمام بر آن گواه مى باشد.
از این عبارت استفاده نمى شود که او مراجعه به اعلم را از مسلمات نزد شیعه شمرده است. بلکه از سخن وى به دست مى آید که در همان زمان قول به تساوى اعلم و غیر اعلم بوده و عده اى به آن فتوا مى داده اند و این نظر مربوط به دوران بعداز شهید ثانى نیست.
سید مرتضى در این جا اعلم و ادین را با هم ملاک مراجعه قرار داده است. نکته سوم این که: سید مرتضى اعلم در بلد را مطرح کرده نه اعلم مطلق را.
محقق کرکى در بسیارى از نوشته ها و تألیفات خود از اعلم سخن به میان آورده ولى فقط یک مورد (اجماع بر لزوم تقلید اعلم) را مطرح کرده است. در ۱.رساله جعفریه مى نویسد:
(وطریقه معرفه احکامها لمن کان بعیداً عن الامام علیه السلام الاخذ بالادله التفصیلیه فى اعیان المسائل ان کان مجتهداً والرجوع الى المجتهد ولو بواسطه… ان کان مقلداً… ومع التعدد یرجع الى الاعلم ثم الاورع ثم یتخیر ولو فى آحاد المسائل بل فى المسأله الواحده فی واقعتین نعم یشترط عدالت الجمیع)۱۰۴
راه شناخت احکام براى کسى که از امام معصوم به دور ولى مجتهد استفاده از ادله تفصیلى در عین مسائل است و راه شناخت احکام براى مقلد رجوع به مجتهد است گرچه با واسطه و با تعدد مجتهدان به اعلم بعد به اورع مراجعه مى کند. پس مخیر است و گرچه درتک تک مسائل بلکه در یک مسأله که در دو زمان اتفاق افتاده. آرى عدالت جمیع مجتهدان لازم است.
از این سخن استفاده مى شود که محقق کرکى محط بحث را اعلم در بلدقرار داده و مقلد را درفردفرد مسائل مخیر مى داند.
۲ . در حاشیه اى که بر الفیه شهید اول دارد مراجعه به اعلم را واجب دانسته است.۱۰۵
۳ . از محقق کرکى لزوم مراجعه به اعلم در جامعه المقاصد نیز نقل شده است.۱۰۶
م چنین نظرى را از وى در جامع المقاصد نیافتیم در بحث امر به معروف و نهى از منکر سخنى در این باره ندارد.
۴ . در حاشیه بر شرایع در بحث از تقلید میت ادعاى اجماع برلزوم مراجعه به اعلم و اورع نموده است وى سه دلیل بر عدم جواز تقلید میت نقل کرده و در دلیل سوم این مسأله را مطرح مى کند۱۰۷. فاضل تونى سه دلیل محقق را نقل کرده و پاسخ داده است. دلیل سوم محقق که مورد بحث ماست بدین شرح است:
(الثالث انه لو جاز العمل بقول الفقیه بعد موته امتنع فى زماننا هذ للاجماع على وجوب تقلیدا الاعلم والاورع من المجتهدین والوقوف لاهل هذا العصر على الاعلم والاورع بالنسبه الى الاعصار السابقه کادان یکون ممتنعاً.)۱۰۹
سوم اگر عمل به قول فقیه بعد از مرگش جایز باشد در زمان ما ممکن نیست; زیرا اجماع داریم بر وجوب تقلید اعلم و اورع مجتهدان و براى مردم این زمان آگاهى بر اعلم و اورع علماى سابق ممکن نیست.
بنابراین محقق ثانى بر لزوم تقلید اعلم و اورع ادعاى اجماع کرده است.
