معناى لغوى و عرفى رحم
رحم درلغت و عرف به معناى مطلق نزديكان و بستگان است و به اين نام (رحم)، ناميده شدهاند براى توجه دادن به اينكه همه آنها از يك جا هستند و اصلِ رحم از ماده رحمت است و اين بدان روست كه آنها نوعاً به يكديگر رحمت و دلسوزى دارند.
معناى اصطلاحى رحم
رحم در اصطلاح فقه برگرفته از همان معناى لغوى است؛ يعنى مطلق نزديكان و بستگان، چه مذكّرباشند و چه مؤنث، جز ورثه باشند يا نه، محرم باشند يا غير محرم، مسلمان باشند يا كافر، از طرف پدر باشند يا مادر، يا هردو. البته لازم است كه از نظر نسبى بسيار دور نباشند و گرنه بايد گفت همه انسانها از اقربا و بستگان همند؛ زيرا همه آنها فرزندان حضرت آدم و حوّا هستند و مرجع و معيار در تمامى اين موارد عرف است. و همين قول مشهور فقهاست اگرچه اقوال ديگرى هم در مسأله وجود دارد.
سؤال: آيا خويشاوندان زن از ارحام شوهر محسوب مىشوند كه صله با آنان واجب باشد يا خير؟ همين طور خويشاوندان شوهر از ارحام زن محسوب مىشوند يا خير؟
جواب: خير، خويشاوندان زن يا شوهر جز ارحامِ ديگرى نمىباشند.
معناى صله و قطع و حد آن
صله در مقابل دورى كردن و قطع است؛ بنابراين صله، رسيدگى، احسان، خبرگيرى و مانند آن مىباشد كه در مقابلِ آن قطع رحم است. و مرجع و معيارِ در آن عرف است؛ زيرا به حسب عادات و رسومِ افراد و نزديك و دور بودنِ آنها فرق میكند و واضح است كه صله و رسيدگى كردن به بستگان مختلف است، ممكن است بعضى نياز مادّى داشته باشند و بعضى نياز مادى نداشته ولى به كمك ديگرى نيازمند باشند. مانند پيرمرد و پيرزن افتادهاى كه بايد آنان را جمع آورى نمود، و بعضى ممكن است كمكِ فكرى بخواهند، و بعضى هيچ نياز ندارند بايد از آنان احوالپرسى كرد كه اولياى دين فرمودهاند: صِلُوا اَرْحامَكُمْ وَلَوْ بِالسّلامِ.
سؤال: به نظر جنابعالى حداقل صله رحم و قطع رحم چه مقدار است؟
جواب: حداقل صله رحم آن است كه در عرف گفته شود: «فلان كس با خويشاوندانش ارتباط دارد» و اگر طورى رفتار كند كه بگويند: «قطع رابطه كرده» قطع رحم محسوب مىشود و بستگان در اين رابطه متفاوتند.احكام صله رحم
.1 واجب: مقدارى است كه آن را از قطعِ رحمِ حرام خارج سازد.
.2 مستحب: زيادتر از مقدار واجب صله مستحب است.
.3 حرام: صله ارحامى كه از نظر شرع رسيدگى و ارتباط با آنان ممنوع است. مانند كفّارِ حربى و ناصبىها و…
صله نسبت به ارحامى كه با ما قطع رابطه مىكنند
كسى كه با ما قطع رابطه كرده است، حقّ او به خاطر قطع رابطه از بين نمىرود و ما وظيفه قطع رابطه نداريم؛ زيرا اگركسى به وظيفهاش رفتار نكرد وظيفه ديگرى ساقط نمىشود. (و از روايات استفاده مىشود كه اين نوع صله رحم پاداش و كمالش بيشتر است.)
بعضى از آثار صله رحم
قالَ اَبُوجَعْفَرٍ(ع): صِلَهالرّحِمِ تُزَكّى الْأَعْمالَ، وَ تُنْمِى الأَمْوالَ، وَ تَدْفَعُ الْبَلْوى، وَ تُيَسّرُ الْحِسابَ، وَ تُنْسِئُ فِى الأَجَلِ.
حضرت باقر(ع) مىفرمايد: صله رحم سبب مىشود:
.1 كارهاى انسان از نقص به دور و موردِ قبول واقع شود و يا اين كه پاداش اعمالش زياد گردد. .2 اموال شخص زياد گردد. .3 بلاها و گرفتارىها از او دور گردد .4 حساب اموال و اعمالش آسان گردد .5 عمرش طولانى شود.
چند استفتا
سؤال: آيا صله رحم با خويشاوندى كه كافر يا مرتد محسوب مىشود نيز واجب است؟
جواب: صله رحم مطلقاً واجب است.
سؤال: آيا انسان مىتواند از نظر شرعى با خويشاوندانى كه بى تقوا و بىنماز و ضد انقلابند از قبيل پدر، مادر، خواهر و غيره قطع رحم نمايد؟
جواب: قطع رحم جايز نيست؛ ولى بايد آنها را با مراعات موازين، امر به معروف و نهى از منكر نمايند.
سؤال: اگر ارحامِ انسان مرتكبِ فسق علنى شوند به طورى كه معاشرت با آنها انسان را نيز در معرض گناه قرار دهد، آيا بازهم معاشرت با آنان واجب است؟
جواب: بايد سعى كند در گناه واقع نشود؛ بلكه آنان را ارشاد نمايد.
سؤال: اينجانب پدرى دارم كه خوش اخلاق نيست و مغرور و خودپرور مىباشد و درحقّ خانواده خود ظلم روا مىدارد و من از وقتى كه به تكليف رسيدهام درحال مبارزه با پدرم هستم، اگر جوابش را همان موقع در حضور ديگران بدهم كه كار نادرست و ناشايست انجام دادهام و اگر تنها با پدرم صحبت نمايم حرفم را قبول نمىكند و مىگويد در مقابل پدرت درشتى نكن، خلاصه نمىدانم چه كنم؟ آيا شما صلاح مىدانيد كه من اين صحبتها را بنمايم يا نه؟
جواب: حفظ احترام والدين و مراعات ادب در صحبت با آنان لازم است و درموارد لزوم امر به معروف و نهى از منكر، اگر مأيوس از تأثير باشيد، تكليف ساقط است.
سؤال: آيا قطع رابطه با ارحامى كه تجاهر به گناهان مىكنند جايز است يا نه؟
جواب: اگر قطع مراوده، موجب تنبّه و ارتداعِ آنها از معصيت باشد، لازم است قطع مراوده شود.
سؤال: شخصى يكى از اقوامش علاوه بر تارك الصّلاه بودن، به بعضى از مقدسات بى احترامى مىكند و او براى احترام پدر و مادر حرفى به او نمىزند؛ ولى قلباً از او ناراضى و ناراحت است آيا همين مقدار در نهى از منكر كافى است؟
جواب: اگر مىتوانيد او را نصيحت كنيد و امر به معروف و نهى از منكر نماييد، ناراحت شدن پدر و مادر مُسقِطِ تكليف نمىشود، و اگر رفت و آمد با چنين افرادى تأييد آنان باشد ترك كنيد.
سؤال: رفت و آمد با اقوامى كه مقيد به قوانين اسلامى نيستند (براى مثال بى حجاب در جلو ما ظاهر مىشوند) با توجه به واجب بودن صله رحم چه حكمى دارد؟
جواب: اگر اين رفت و آمد مايه نهى از منكر مىشود مانعى ندارد و در غير اين صورت ترك كنيد.
سؤال: هرگاه كسى در صله رحم نسبت به بعضى از ارحامش به اين نتيجه برسد كه او نه تنها از ديدنش خوشحال نشده، بلكه ناراحت هم مىشود آيا با اين شرايط بازهم صله رحم واجب است، با اينكه ممكن است به تحقيرشدن انسان بينجامد؟
جواب: با چنين شرايطى صله رحم واجب نيست.البته در صورتى كه راه ديگرى براى صله رحم وجود نداشته باشد.
سؤال: با وجود اين كه احسان به والدين واجب است، اگر شوهر اجازه رفتن به منزل آنها را ندهد آيا مىشود بدون اذن او به منزل والدين رفت؟
جواب: شوهر مىتواند زن را از خارج شدن از خانه منع كند؛ اما نمىتواند از احسان به والدين منع نمايد، چون احسان اعم از رفتن به خانه آنهاست.
