از مواردی که در اسلام بسیار بر آن تأکید شده و از اهمیت زیادی برخوردار است و همچنین از شاخص های اصلی سبک زندگی اسلامی میباشد، احترام به بزرگان و تکریم ایثارگران و مادران و همسران آنان است. در دین مبین اسلام بهویژه از سوی بزرگان آن همواره به تکریم و احترام به بزرگترها بهخصوص درباره اشخاص و افرادی که حقی بر گردن جامعه دارند تأکید شده است. در این میان ایثارگران و خانواده های آنان بهویژه مادران و همسران ایشان که نقشی بیبدیل در آسایش، آرامش و امنیت کشور و جامعه دارند دارای جایگاه ممتازی هستند. چراکه اگر ایثارگران و شهیدان ما با تأسی از سیره و رفتار سیدالشهداء امام حسین(ع) درس فداکاری، وفاداری، از خودگذشتگی، شجاعت و شهامت آموختند و در عمل نیز آن را به اثبات رساندند و در راه دفاع از اهداف مقدس اسلام جانفشانی نمودند و حماسهای جاوید آفریدند، بیشک آنان آموزگاری داشتهاند بهنام «مادر» و همراهی داشتند به نام «همسر» که در دامان پرمهر و همنشینی با محبت آنان و در کلاس درس شان، به این مقام و مرتبه رسیدند. لذا در قاموس اسلام مادران و همسران شهداء نیز جایگاهی همسان شهداء دارند.
جایگاه و منزلت شهید
درباره جایگاه شهید و مقام و منزلتش و درس آموزی از آن برای سیر زندگی میتوان به آیات و روایات فراوان در این خصوص اشاره کرد. خداوند می فرماید: «انّ اللّه اشتری من المؤمنین انفسهم و اموالهم، بانَّ لَهُمُ الجَنَّهَ، یُقاتِلُونَ فی سبیل اللّهِ، فَیقتلون و یقتلون، وعداً علیه حقّاً فی التّوریه و الأنجیل و القرآن، و من اوفی بعهده من اللّهِ، فاستبشروا ببیعکم الّذی بایعتُم بِهِ، وَ ذلِکَ هُوَ الَفوز العظیم؛[۱] همانا خدا (مشتری) از مؤمنان (بایع) جان، مالشان (مثمن) را به بهای بهشت (ثمن) خریداری کرد. آنان در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شوند. این در تورات و انجیل و قرآن وعده حقی بر عهده خداست و چه کسی از خدا بر عهد خویش وفادارتر است؟ پس به این معاملهای که با خدا کرده اید شاد باشید و این همان کامیابی بزرگ است» این آیه مقام والای ایثارگران در راه خدا را می رساند. در این آیه خداوند به وضوح ویژگی های مشتری، بایع، ثمن و مثمن را به عنوان یک پیمان مطرح می کند و جالب اینکه سند آن را نیز بزرگترین کتاب های آسمانی یعنی تورات و انجیل و قرآن قرار داده و بر وفای بر این عهد تأکید نموده و آن را فوز عظیم دانسته است.
خداوند در جایی دیگر می فرماید: «ولاتقولوا لِمَن یُقتَلُ فی سَبیلا… اَموات بل احیاء ولکن لاتشعرون[۲]؛ برای کسانی که در راه خدا کشته میشوند نگویید مردگانند (یعنی کلمه اموات را درباره شهدا به کار نبرید) بلکه آنها زنده اند، لکن شما درک نمی کنید.»
در این آیه علاوه بر اینکه بر زنده بودن شهدا تأکید میورزد، درک این مقام را از حیطه شعور و فهم بشر در این دنیا خارج میشمارد. خداوند در آیه فوق از به کار بردن تعبیر اموات در مورد شهدا نهی می کند، اما در آیه ای دیگر از پندار مرده بودن آنان نیز نهی فرموده است که نه فقط به زبان نگویید آنها مردهاند بلکه به دل نیز راه ندهید.
«ولا تحسبنَّ الّذین قُتِلوا فی سَبیلا… امواتاً بل احیاءٌ عند ربّهم یرزقون[۳]؛کسانی را که در راه خدا کشته شده اند مرده میپندارید، بلکه زندهاند و نزد پروردگارشان روزی داده میشوند.»
امام خمینی(ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی در تحلیل و تفسیر آیه فوق می فرماید: «اگر نبود در شأن و عظمت شهدای معظم فی سبیل ا… جز این آیه کریمه، که با قلم قدرت غیب بر قلب مبارک نورانی سید رسل صلی ا… علیه و آله و سلّم نگاشته و پس از تنزل مراحلی به ما خاکیان صورت کتبی آن رسیده است، کافی بود که قلم های ملکوتی و مُلکی شکسته شود و قلب های ماورای اصفیاءا… از جولان در حول آن فرو بسته شود. ما خاکیان محجوب یا افلاکیان چه دانیم که این «ارتزاق عند الرّب شهدا» چی است. چه بسا مقامی باشد که خاص مقربان درگاه او جلّ و علا و وارستگان از خود و ملک هستی باشد، پس مثل من وابسته به علائق و وامانده از حقایق چه گویم و چه نویسم، که خاموشی بهتر و شکستن قلم اولی است».[۴]
همچنین امام خمینی (ره) در جایی دیگر درباره تعبیرات خداوند در خصوص شهدا در این آیه می فرماید: «در این آیه کریمه بحث در زندگی پس از حیات دنیا نیست که در آن عالم همه مخلوقات دارای نفس انسانی به اختلاف مراتب از زندگی حیوانی و مادون حیوانی تا زندگی انسانی و مافوق آن زنده هستند، بلکه شرف بزرگ شهدای در راه حق، «حیات عندالرّب» و ورود در «ضیافه ا…» است. این حیات و این ضیافت را با قلمهای شکسته ای مثل قلم من نمیتوان توصیف و تحلیل کرد، این حیات و این روزی غیر از زندگی در بهشت و روزی در آن است. این لقاء ا… و ضیافه ا… می باشد. آیا این همان نیست که برای صاحبان نفس مطمئنه وارد است «فادخلی فی عبادی و ادخلی جنّتی» که فرد بارز آن سید شهیدان سلام ا… علیه است».[۵]
از پیامبر گرامی اسلام (ص) نقل شده که فرمود: «یشفع الشهید فی سبعین فی اهله؛[۶] شهید هفتاد نفر از بستگان خود را شفاعت میکند.»
امام صادق (ع) نیز از طریق پدرانش از جدش رسولا… (ص) نقل فرمودهاند: «ثلاثه یشفعون الی ا… یوم القیامه فیفشَفِّعُهم الانبیاء ثم العلماء ثمّ الشهداء؛[۷] سه گروه روز قیامت شفاعت میکنند و شفاعت آنان مورد پذیرش خداوند قرار میگیرد: انبیاء، علما، و شهداء».
امام خمینی(ره) درباره این حدیث و موضوع شفاعت میفرماید: «جلوه شفاعت شافعان در این عالم، هدایت آنها است و در آن عالم، باطن هدایت شفاعت است. تو از هدایت اگر بی بهره شدی از شفاعت بی بهره ای و به هر قدر هدایت شوی شفاعت شوی».[۸]
نکته؛ در حدیثی که سخن از شفاعت هفتاد نفر از اهل شهید آمده است اینکه اولاً کلمه هفتاد ظاهراً اشاره به کثرت است و وسعت دائره شفاعت شوندگان در آخرت وابسته به دائره هدایت شوندگان از شهادت شهید در این دنیا است و ممکن است شهادت شهیدی مانند امام حسین (ع) منشأ هدایت میلیونها میلیون انسان در این دنیا و شفاعت آنان در آخرت شود. ثانیاً به کاربردن تعبیر اهل در حدیث مزبور اشاره به اهلیت شفاعت شوندگان دارد که با نظر امام خمینی (ره) مبنی بر تطابق بین ظاهر و باطن شفاعت همسو می باشد.
از مجموع آنچه درباره مقام و منزلت شهدا بیان شد و اینکه شفاعت کردنشان و رابطه آن با هدایت در این دنیا و نقشی که شهیدان در امتداد انبیاء و علماء برای هدایت مردم ایفا میکنند، میتوان جایگاه رفیع آنان را دریافت.
جایگاه و منزلت خانواده شهید
همانطور که در مقدمه نیز ذکر شد خانواده شهید به ویژه پدر و مادر و همسر شهید همسان آن شهید دارای جایگاه و منزلت هم در پیشگاه خداوند و هم در جامعه اسلامی است. دلیل این موضوع پر واضح است. پدر و مادری که با جان و دل فرزندی را تربیت و بزرگ می کنند و طبیعتا علاقه وافری به او دارند و او را از جان خود بیشتر دوست دارند. آنان با دست خود این فرزند را در راه خدا و برای اعتلای کلمه حق روانه صحنه های دفاع و جهاد می کنند. بنابراین هر اجر و پاداشی که برای آن فرزند در نظر گرفته میشود و هر جایگاه و مقامی که او در نزد خدا می رسد والدین او نیز شریک هستند.
همسر شهید و ایثارگر نیز که افتخار همزیستی و همراهی با شهید و ایثارگر را داشته و در موقع جنگ و جهاد علاوه بر تحمل دوری و فراق بار مسئولیت زندگی را بر دوش کشیده به طریق اولی در ثواب و اجر شهید و ایثارگر شریک خواهد بود. همسری که شریک زندگی و پشتیبان و سرپرست خود را به ظاهر از دست داده و بار نگهداری و تربیت فرزندان شهید و مسئولیت حفظ کرامت و عظمت شهید را در جامعه به دوش گرفته، پر واضح است که به همراه فرزندان شهید به عنوان یادگاران شهید که نزدیکترین نسبت و انتساب را به او دارند، منزلت و جایگاه برجسته ای نزد خداوند، مردم و جامعه دارند.
امام خمینی(ره) درباره جایگاه و منزلت خانواده شهید میفرماید: «سلام و درود بر شما پدران و مادران، همسران، فرزندان و بازماندگان شهدا که از بهترین عزیزان خود، در راه بهترین هدف که اسلام عزیز است، بزرگوارانه گذشته اید و در امر دفاع از دین خدا، آنچنان صبر و مقاومت نشان داده اید که رشادت و استقامت یاران سید شهیدان حضرت امام حسین(ع) را در خاطره جهانیان تجدید می کردید».[۹]
رهبر معظم انقلاب نیز درباره مقام و جایگاه خانواده شهید به ویژه مادر و همسر شهید می فرماید: « از اول انقلاب، زنان یکی از برجستهترین نقش ها را در این انقلاب ایفا کردند. هم در خود حادثه بزرگ انقلاب، هم در حادثه بسیار بزرگ هشت سال دفاع مقدس، نقش مادران، نقش همسران، از نقش مجاهدان، اگر سنگینتر و دردناکتر و تحملطلبتر نبود، یقیناً کمتر نبود. مادری که جوان خودش را، عزیز خودش را، دستهگل خودش را هجده سال، بیست سال، کمتر، بیشتر پرورش داده، با آن محبت مادرانه او را به ثمر رسانده، حالا او را بهطرف میدان جنگ میفرستد که معلوم نیست حتّی جسد او هم برخواهد گشت یا نه. این کجا، رفتن خود این جوان کجا؟ کار این مادر، از کار آن جوان اگر بزرگتر نباشد، کوچکتر نیست. بعد هم که جسد او را برمیگردانند، افتخار میکند که بچه من شهید شده. این، حرکت زنانه، حرکت زینبگون در انقلاب ما بود.»[۱۰]
در جایی دیگر مقام معظم رهبری در خصوص همسران شهدا و ایثارگران می فرماید: «همسران صبور شهدا، زن های جوان، شوهران جوانِ خودشان را در آغاز زندگی شیرین خانوادگىِ مورد آرزو از دست بدهند. اولاً راضی بشوند این شوهر جوان بلند شود برود جائی که ممکن است برنگردد؛ بعد هم شهادت او را تحمل کنند؛ بعد هم افتخار کنند، سرشان را بالا بگیرند. اینها آن نقش های بی بدیل است. بعد آنچه که تا امروز ادامه دارد، همسری با جانبازان است. خانم هائی رفتند همسر جانبازان شدند. یک مرد ناقصِ معیوبِ احیاناً بداخلاقِ به خاطر وضع جسمی یا اختلالات ناشی از موجگرفتگی و غیره را انسان به عنوان یک متعهد و یک مسئول، داوطلبانه و بدون هیچ اجباری برود پذیرائیاش را به عهده بگیرد، خیلی فداکاری کرده است. یک وقت شما می گوئید من میآیم روزی دو ساعت از شما پذیرائی میکنم. خب، هر روزی که شما میروید، او از شما تشکر می کند. یک وقت هست که نخیر، شما خودتان را به عنوان همسر او توی خانهی او می گذارید؛ شدید بدهکار! یعنی طبیعت کار این است که باید شما این کار را بکنید. اینها این فداکاری را کردند. اصلاً نمیشود نقش زنان را محاسبه کرد».[۱۱]
طبق آماری که سال ۱۳۸۶ منتشر شده تعداد والدین شهدا ۲۴۷ هزار و ۱۰۶ نفر (تعداد مادران شهید حدود نصف این میزان است) و تعداد همسران شهدا ۶۱ هزار و ۵۲ نفر بوده است. همچنین تعداد والدین جانبازان ۷۱ هزار و ۳۷۲ نفر، تعداد همسران جانبازان ۳۱۷ هزار و ۱۹۳ نفر، تعداد والدین آزادگان ۱۳ هزار و ۸۲ نفر و تعداد همسران آزادگان ۴۱ هزار و ۷۶ نفر بوده است. از این روست که میتوان مدعی بود به غیر از دختران شهدا، جانبازان و آزادگان، حدود ۵۵۰ هزار نفر از زنان ایرانی با صبر و تحمل فقدان همسر در صورت شهادت یا اسارت یا مجروحیت و معلولیت او در حماسه دفاع مقدس نقش داشتهاند.[۱۲]
بی تردید چنین ویژگی ها و اوصاف در مادران و همسران شهدا تأسی آنها از مادران و همسران شهدا در طول تاریخ اسلام همچون ام البنین (س) است. حضرت ام البنین (س) بانوی ایثارگری که اگر چه خود در دشت کربلا حضور نداشت، اما عطر ایمان، نگاه ولایتمدار، تفکر حسینی و شجاعت ایثارگری یک مسلمان معتقد را قطره قطره در کام فرزندانش نشاند و آنان را چنان تربیت کرد که تاریخ بشریت در برابر شکوه و عظمت آنان به ویژه قمر بنی هاشم سر تعظیم فرود می آورد.
تکریم و احترام چنین مادران و همسران شهدایی حقیقتا تکریم ارزش ها و نمادهای معنوی جامعه است که اینها از فرهنگ اصیل و سبک زندگی اسلامی برخاسته است. رواج این فرهنگ اصیل علاوه بر ترویج روحیه ایثارگری و از جان گذشتگی، نقش واقعی مادرانه و همسرانه را در جامعه گسترش و تحکیم میکند.
پژوهش خبری // گروه سیاسی
————————————-
۱. سوره توبه، آیه ۱۱۱.
۲ . سوره بقره، آیه ۱۵۴.
۳. سوره آل عمران، آیه ۱۶۹.
۴. صحیفه امام، ج ۲۰، ص ۱۰۱، ۲۰/۵/۶۵.
۵. همان، ج ۱۸، ص ۳۲۵، ۱۹/۱۱/۶۲.
۶. کنزالعمال، ج ۴، ص ۴۰۱، ح ۱۱۱۱۹.
۷. بحارالانوار، ج ۹۷، ص ۱۴، ح ۲۴.
۸. کلمات قصار امام خمینی، صفحه ۴۵، چاپ اول.
۹. صحیفه امام، جلد ۱۷، ص ۹۵، ۲۵/۸/۱۳۶۱.
۱۰. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از پرستاران ۰۱/۰۲/۱۳۸۹.
۱۱. بیانات مقام معظم رهبری در سومین نشست اندیشههای راهبردی با موضوع زن و خانواده ۱۴/۱۰/۱۳۹۰.
۱۲. برگرفته از سایت راویان فتح و سایت نشریات جام جم آنلاین.
