پرسش: مسألة خلود در عذاب را چگونه بايد توجيه كرد؟ گناهكاري كه گناهش حدي دارد، چرا بايد كيفر نامحدود ببيند؟
پاسخ: گرچه در ظاهر اين مسئله غير عادلانه مي نمايد كه قائل شويم گناه كوتاه مدت،مجازات و كيفر طولاني بلكه جاودانه داشته باشد اما با دقت در ابعاد مسئله، اين توهم بر طرف ميشود. در تبيين مطلب ناگزيريم مقدمه اي ذكر كنيم و آن اين كه مجازات ها بر سه قسمت است:1- مجازات و كيفرهاي قراردادي؛2- مجازات تكويني و مكافات دنيوي؛3- مجازات اخروي يا تجسم جرم.در كيفرهاي قراردادي، هدف تنبيه و تأديب مجرم است، از اين رو تناسب جرم با جريمه بايد لحاظ گردد. در قسم دوم يعني مكافات عمل و مجازات تكويني،ميان عمل و مجازات رابطة علّي و معلولي بر قرار است،يعني كيفرها معلول جرم ها و اثر وضعي گناهان هستند،مانند زيان هاي رواني ناشي از شرابخواري كه اثر ذاتي گناه است و مرگ ناشي از خوردن سم كه معلول فعل انسان است.اما عذاب اخروي،رابطة تكويني قوي تري با گناهان دارد،يعني رابطةعينيت و اتحاد بين جرم و جريمه حكم فرما است و آن چه در آخرت به انسان ها مي رسد، از قسم سوم است،يعني پاداش يا كيفر نيكوكاران و بدكاران تجسم عمل آن ها است.[1]اين اعمال است كه سر نوشت آتي انسان ها را تعيين مي كند و پاره اي از اعمال (قلبي و جوارحي) هستند كه عذاب جاودانه دارند و صاحبان آن ها جاودانه در عذاب خواهند بود مانند:كافران و منافقان و افرادي كه غرق در گناهند. كه با شرايط خاصي كه در آيات و روايات بيان شده است،جاودانه در عذاب خواهند بود،[2] همان گونه كه انسان هاي مؤمن و نيكوكار جاودانه در بهشت و نعمت هاي بهشتي هستند. دربارة قسمت دوم سؤال لازم است در پاسخ سؤال اوّل دقت شود، در نتيجه روشن مي شود كه هدايت و اضلال الهي با اختيار بشر منافات ندارد، بلكه خداوند درِ رحمت عامش را روي همه باز كرده و هدايت فراگيرش را شامل حال همه قرار داده است، اما از هدايت خاصش تنها كساني برخوردار مي شوند كه با اختيار و ارادةخود، راه حق را بر گزينند و كساني را گمراه مي سازد كه با اختيار خويش گمراهي را انتخاب كنند.وقتي كسبي با داشتن راهناي دروني و بيروني (عقل و پيامبر) به بيراه رفت و مرتكب گناه شد و از رحمت توبه استفاده نكند و مأيوس از رحمت حق شود، مورد ملامت است،چنان كه شاعر می گويد: راه است و چاه ديده بينا و آفتاب تا آدمي نگه كند پيش پاي خويش چندين چراغ دارد و بيراهه مي رود بگذار تا بيفتد و بيند سزاي خويش زمينه هاي گمراهي را انسان فراهم مي كند. وقتي از بلنداي فطرت،خود را به چاه ضلالت انداخت،در بين راه كاري نمي تواند بكند مفهوم “يضل من يشاء و يهدي من يشاء” بمعني سلب توفيق يا فراهم شدن اسباب سعادت مي باشد.
[1] براي توضيح بيشتر ر.ك: مجموعة آثار، ج 1، ص 213.
[2] ر.ك: معاد از نظر عقل و دين.
[3] به تفسير نمونه،ج 21، ص 408 مراجعه كنيد.
