زنان، اطاعت، نفقه (۱)

بررسی قانون نفقه و برداشتهای مختلف از آن
اینجا دادگاه خانواده است زنی با چهره ای گرفته و ناامید روی یکی از صندلی ها نشسته است. چهره اش سنی حدود ۳۵ – ۳۰ را نشان می دهد ولی به دست هایش که می نگرم به خود می گویم این دست های زمخت و ترک خورده سن و سالی بیشتر از ۳۰ را نشان می دهد. زن متوجه نگاه من می شود و می گوید این دست های کسی است که سال ها عشق و محبت نثار مردی کرده بود که حتی معنای عشق را نمی دانست و اکنون بعد از ۱۳ سال زندگی مشترک و کارگری در خانه های مردم باید برای نفقه پسر و دخترم در راهروهای دادگاه، از این اتاق به آن اتاق بروم تا شاید بتوانم مبلغی به عنوان نفقه بچه هایم از شوهر سابقم بگیرم. دیگر از دوندگی در راهروهای دادگستری خسته شده ام اما چاره ای ندارم…
در بیشتر پیوندهای زناشویی عشق و علاقه و پیوند عاطفی میان زن و شوهر زیربنای پیمان زوجیت است و همین ویژگی هاست که عقد ازدواج را از سایر عقود و قراردادها متمایز می کند. اما حتما تصدیق می نمایید که تنها احساس برای یک عمر زندگی مشترک کافی نیست و شایسته است برای بررسی کلیه خصوصیات روحی، جسمی، اقتصادی و فرهنگی طرف مقابل، عقل براحساس پیشی بگیرد. بنابراین آگاهی زن و مرد به حقوق و قوانین حاکم بر ازدواج و تعهدات مادی و معنوی آنها لازم و ضروری است در این شماره نیز مطابق با رسالت مان که اطلاع رسانی می باشد به یکی دیگر از حقوق زوجین که نفقه است می پردازیم.
نفقه همسر امری است که بعد از عقد و ازدواج و پس از حضور زن در خانه شوهر مطرح می شود و پیامدهای مالی و حقوقی دارد که طرفین باید از آن مطلع باشند.
تعریف نفقهنفقه یعنی انفاق و کمک کردن از باب نیکوکاری که این انفاق گاهی الزام آور می شود مانند نفقه زوجه و فرزندان و اقارب.
از منظر حقوقی ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی نفقه را این گونه تعریف می کند: نفقه عبارت است از نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض.
مقدار نفقه با توجه به استطاعت مرد برابر میزانی است که موجب گذران زندگی زن شود و تقریبا مایجتاج اولیه زندگی زن را اداره کند، اگر مبلغی که زوج به عنوان نفقه به زوجه می پردازد به قدری باشد که کفاف تهیه مسکن یا کرایه مسکن و خرید لباس و اثاث البیت و غذا را بنماید مشمول ترک انفاق نیست ولو نفقه یک روز باشد، اما اگر فقط مبلغی جزیی در حد کفاف غذا و مخارج روزانه به زوجه بپردازد، بدون تهیه مسکن و اثاث و لباس و سایر شقوق و جزییات اموری که انفاق قانونی محسوب می شوند مشمول ترک انفاق است. آنچه قابل تامل است این است که قانون مدنی ایران در مورد مخارج زایمان ساکت است لیکن برخی از فقها معتقدند مخارج درمان بیماری ها که در طول عمر نوعا انسان به آن مبتلامی شوند به عهده شوهر است، ولی مخارج بیماری های غیرمعمول و صعب العلاج از جمله نفقات واجبه نیست. در مقابل برخی دیگر از فقها از جمله حضرت آیت الله خویی هرنوع بیماری را جزو نفقات واجبه شمرده اند، حتی مخارج سفری را که برای علاج ضرورت دارد از جمله نفقات واجبه شمرده اند همچنین دکتر ناصر کاتوزیان حقوقدان می گوید: آنچه اهمیت دارد این است که شوهر باید به عنوان ریاست خانواده تامین معاش زن و فرزندان خود را عهده دار شود.
به نظر می رسد تحول شیوه زندگی هر روز نیازهای تازه به وجود می آورد این فازها را نمی توان در چارچوب معینی محصور کرد و ناچار باید داوری و قضاوت را به عهده عرف گذاشت، بنابراین در تعریف نفقه زن می توان گفت: تمام وسایلی که زن با توجه به درجه تمدن و محیط زندگی و وضع جسمی و روحی خود بدان نیازمند است و تشخیص این که کدام وسیله را باید از ارکان نفقه زوجه شمرد با عرف است و ملاک ثابتی ندارد.
شرایط وجوب نفقه
ازدواج دائمی و تمکین از شرایط واجب برای ایجاد نفقه هستند. ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی می گوید: در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است بنابراین در ازدواج موقت، زن استحقاق دریافت نفقه را ندارد مگر این که در حین عقد شرط شده باشد اما در ازدواج دائمی به محض تمکین، زن مستحق دریافت می شود.
در ارتباط با معنای تمکین باید گفت تمکین به دو بخش تمکین عام و تمکین خاص تقسیم می شود. تمکین عام، فرمانبرداری در تمام امور کلی زندگی است و زن موظف به پیروی و اطاعت از شوهر است و تمکین خاص اطاعت از نیازهای غریزی مرد از جانب زن است.
در همین رابطه ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی تصریح می کند: هر گاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحقق نفقه نخواهد بود.
البته لازم به توضیح است که زندانی شدن زن فورس ماژور محسوب و مانع تمکین است اما موجب عدم استحقاق نفقه نیست.
ترک منزل از ناحیه زوجه و تعلیق نفقه
زوج وظیفه دارد که در حد توانش منزلی مستقل و متناسب با شوونات زوجه فراهم کند، حال اگر این منزل از جنبه شوونات اجتماعی مطابق حال زن باشد ولی به سربردن در آن منزل موجب شود که احتمال ضرر و زبان شرافتی یا بدنی (آزار و اذیت) زوجه برود، خروج وی از منزل نشوز و عدم اطاعت محسوب نمی شود و نفقه تا زمان بر طرف شدن مشکل به وی تعلق خواهد گرفت.
موارد سقوط نفقه
1- نشوز زن ۲- عقد موقت ۳- فوت مرد و ۴- طلاق بائن از موارد ساقط شدن نفقه هستند.
نفقه حقی است که در صورت عدم نشوز به زن تعلق می گیرد و این بدان معنی است که صرف ادعای زن و درخواست زن او صاحب حق است و نیاز به اثبات این که به او نفقه تعلق می گیرد نیست و این امکان به واسطه رابطه زوجیت فراهم شده البته این تعلق نفقه وابسته به تمکین کامل اعم از تمکین عام و خاص است. لذا با تحقق تمکین عام و سرپیچی از تمکین خاص یا برعکس نفقه تعلق نمی گیرد، ضمن این که به طور کلی اثبات انفاق در صورتی که دلایل و شواهد مشخصی بر عدم تمکین زوجه نباشد با مرد است و همین طور زمانی که ادعای عدم تمکین وجود دارد، مرد باید ادعای خود را با مدارک و شواهد و اسناد به اثبات برساند. لذا به محض درخواست نفقه از طرف زن مرد ملزم به ارائه ادله مبنی بر عدم تمکین زن است که این کار با روال معمول حقوقی جامعه ما از طریق ارسال اظهارنامه صورت می گیرد.
در مورد نفقه طلاق نیز ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی می گوید: نفقه مطلقه رجعیه در زمان عده به عهده شوهر است مگر این که طلاق در حال نشوز واقع شده باشد، لیکن اگر عده از جهت فسخ نکاح یا طلاق بائن باشد، زن حق نفقه ندارد مگر در صورت حمل از شوهر خود که در این صورت تا زمان وضع حمل حق نفقه خواهد داشت. (طلاق رجعی: طلاقی است که در ایام عده مرد حق رجوع به زن را دارد، اما در طلاق بائن مرد چنین حقی ندارد چراکه رابطه زوجیت کلاقطع می شود)
نفقه همسر امری است که بعد از عقد و ازدواج و پس از حضور زن در خانه شوهر مطرح می شود و پیامدهای مالی و حقوقی دارد که طرفین باید از آن مطلع باشندماده ۱۱۱۰ نیز درخصوص نفقه زن در صورت فوت مرد می گوید: در ایام عده وفات که ۴ ماه و ۱۰ روز است، مخارج زندگی زوجه عندالمطالبه از اموال اقاربی که پرداخت نفقه به عهده آنان است (در صورت عدم پرداخت) تامین می شود.