کودکان، آینه رفتار والدین هستند؛ هر آن چه مقابل این آینه حساس قرار گیرد، به همانسان آن را منعکس خواهد کرد. بدین ترتیب کودکان، رفتارهای والدین را تقلید مینمایند و آن را در زندگی خود اجرا میکنند، زیرا محیط خانواده، اولین محیطی است که نوزاد زندگی خود را شکل میدهد. در پایه ریزی شخصیت و چگونگی رشد عواطف انسانی، هیچ عاملی بهپای محیط کوچک خانواده نمیرسد. تار و پود روانی اشخاص در کانون خانواده به هم تنیده میشود. و والدین در تکوین شخصیت سالم، توانا، باتقوا و سازنده فرزندان خود نقش انکارناپذیری دارند.
کودک در اولین سال های زندگی، قبل از این که زبان باز کند، در اثر ارتباطاتی که با اعضای خانواده دارد، تصویری از خویشتن در او ایجاد میشود، و هنگامی که زبان میگشاید درسهای زیادی برای سازگاری بیشتر با محیط اطراف میآموزد. کودک بهتدریج رشد میکند و توجه او با قضاوت دیگران درباره خود بیشتر میشود و خودپنداری او انعکاسی از قضاوتها و ارزیابی هایی میشود که افراد و اعضای خانواده در مورد او به عمل میآورند.
اگر این ارزیابیها نادرست و ناپسند باشد و جنبه تحقیرآمیزی به خود بگیرد، کودک خود را تحقیر شده و بیارزش میشمارد و این امر در او حس خودکمبینی و حقارت ایجاد میکند که در مراحل بعدی زندگی باعث آزارهای روحی و عقده های روانی میگردد.
بر عکس، اگر کودک در رابطه خود با خانواده، از پذیرفتن و گرمی و محبت و از احترام متقابل برخوردار باشد که در آن به شخصیت و سلامت روانی کودک ارزش قائل شوند و بهاصطلاح او را آن گونه که هست بپذیرند، کودک خود را عضو باارزش و مفیدی میپندارد و در نتیجه فردی خوش بین و با اعتماد به نفس بار خواهد آمد.
کانون خانواده، تنها پناهگاه فرزند و تکیه گاه او است هر چند خانواده کوچکترین واحد اجتماعی است، ولی هسته اصلی جامعه، سرچشمه اجتماع بزرگتر است؛ یعنی زمانی که نوزاد چشم به جهان می گشاید، با افکار، احساسات، نظرها، آرزوها و انتظارات اعضای خانواده احاطه میشود. محیط خانواده، محلی است که کودک چگونگی زندگی کردن را یاد میگیرد و شیوه های فرهنگ را عموماً و فرهنگ خانواده را خصوصاً می آموزد. در این محیط باید عواطف و احساسات هیجانی کودک در پناه امنیت و آرامش نضج گیرد و پرورده شود. او در هر زمینهای نیاز به راهنمایی دارد. در رفتارش باید توجّه کامل و مراقبت صحیح به عمل آید. باید محیط را بهگونهای جلوه داد تا کودک بهخوبی احساس کند که در پناه حمایت والدین است. باید کودک درک کند که راهنمایی آنها بر پایه صحیح و منطقی استوار است. اگر طفل از وضع نوین و غیرمنتظرهای احساس آشفتگی و اضطراب کند، باید با توضیح کافی و سازگار با منطق و درک او، ذهن وی را روشن کرد. اغلب عوارض و مشکلات رفتاری بزرگسالی، ریشه در زمان کودکی دارد.
هرگاه والدین در هر مرحلهای از رشد، به کودک مسؤولیتی در خور توانش بدهند، بهتدریج درباره خود بهعنوان یک فرد قابل اعتماد و شایسته می اندیشد. اگر والدین صادقانه به او محبت کنند، او دوست داشتن دیگران و مورد علاقه دیگران بودن را یاد میگیرد؛ و بالاخره اگر والدین از اعتماد به نفس او نسبت به استقلال یافتن جلوگیری نکنند، او قادر خواهد بود در خلال دوره نوجوانی به درجهای از اعتماد به نفس دست یابد و بهتدریج خود را از وابستگی کودکانه رها سازد. از پیامبر گرامی اسلام(ص) روایت شده است که فرمودند: «رَحِمَ اللهُ مَنْ اَعانَ وَلدَه عَلی برّه. قال قُلْتُ کَیفَ یُعینُهُ عَلی برهّ؟ قالَ یَقْبَلُ مَیْسُورَهُ و یتجاوَزُ عن مَعسورِه و لایُرْهِقُهُ و لایَخرُقُ بِه؛ خدا رحم کند بر کسی که فرزندان خود را بر نیکی مدد رساند. شخصی میگوید پرسیدم: چگونه او را بر نیکی کردنش اعانت کند؟ حضرت فرمودند: کار آسانی که از او به عمل آید، قبول کند و کاری که بر او دشوار باشد و او انجام ندهد، از او درگذرد و تکلیفهای دشوار به او معین نکند و با سفاهت و تندی با او برخورد نکند.»
نگرشها و رفتار والدین میتواند تسهیل کننده و یا مانع جریان رشد و تکامل کودک باشد. والدین سختگیر و خشن، مانع میشوند فرزندانشان از روابط مثبت و سازنده با همسالان خویش که برای استقلال آنان بسیار مهم است، بهره گیرند.
توقعات و محدودیتهای والدین، اغلب فرآیند رشد را در کودکان و نوجوانان دشوار میسازد. نتیجه رفتار والدین، بستگی تام به این دارد که کودک چگونه رفتار والدین را مشاهده و معنای آن را چگونه درک میکند.
خانواده باید ضمن حمایت از کودک فرصتهایی برای او فراهم آورد که بتواند به روش خود و با توجه به رشد و تواناییهای خویش، مهارتهایی را فرا گیرد و با مسائل خود بهطور نسبی دست و پنجه نرم کند. کودک بدین ترتیب احساس خود ارزشی و اعتماد به نفس میکند، ولی حمایت بیش از اندازه و یا عدم حمایت، موجب میشود کودک در تواناییهای خود شک کند و نتواند استعدادهای خود را بشناسد.
والدین باید در محیط خانواده به احساسات کودکان توجّه کنند و بیتفاوت نباشند. پدر و مادری که به احساسات کودکان خود و حتی احساسات سایر مردم بیتفاوتاند، بهاحتمال زیاد بازتاب همان ویژگی را در خصوصیات بزرگسالی فرزندانشان خواهند دید. والدینی که آرای دیگران را برنمیتابند و پیوسته از دیگران انتقاد و ثروت خود را بیهوده صرف میکنند، یا در گفت و گوهای خود از مذهب، درستی و مهربانی و سایر ارزشهای اخلاقی با بدی و بیارزشی یاد میکنند، بیتردید الگوهای ناصوابی برای فرزندانشان خواهند بود. امام سجاد(ع) در این زمینه میفرمایند: «فاعْمَلْ فی أَمرِه عَمَلَ المُتزَیَّن بِحُسْنِ اثره علیه فی عاجل الدُّنیا؛ با فرزندت آنچنان رفتار کن که اثر نیکوی تربیت تو مایه زیبایی و جمال اجتماعی او شود، او را
کودکان، آینه رفتار والدین هستند؛ هر آن چه مقابل این آینه حساس قرار گیرد، به همانسان آن را منعکس خواهد کرد. بدین ترتیب کودکان، رفتارهای والدین را تقلید مینمایند و آن را در زندگی خود اجرا میکنند.
چنان بار بیاور که بتواند در شؤون مختلف، دنیای خود را با عزت و آبرومندی زندگی کند و مایه زیبایی و جمال تو باشد.»
بهطور کلی، خانواده مطلوب و ایده آل، خانوادهای است که امنیت عاطفی، احساس ارزشمندی، احساس تعلّق و عشق و علاقه را تأمین میکند. هنگامی که کودکی مورد علاقه و احترام خانوادهاش باشد، امکان و فرصت بیشتری برای نیل به استقلال و مسؤولیت خواهد داشت و برای برنامهریزی و انتخاب امور مربوط به خود در چارچوب معیارهای اخلاقی، از تشویق لازم برخوردار خواهد شد. کودک و نوجوان در خانواده ای که همخوانی و عدم تعارض در ارزشها، گرمی، ثبات و اعتماد و احترام لازم و متقابل در آن حاکم است، به سهولت با زندگی همساز میشود.
از حضرت امام سجاد(ع) روایت شده است که فرمودند: «و امّا حقَّ وَلدکَ فاَنْ تَعلَمَ انَّهُ مِنْکَ و مُضافٌ الیکَ فی عاجِل الدّنیا بِخَیره و شَرَّه و انَّکَ مَسؤوُلٌ عَمّا وَلَّیتهُ به من حُسن الادَبِ و لدلاله علی ربَّهُ عَزَّوجَل والمَعُونَه له علی طاعَتِه فاعْمَلْ فی امْره عَمَلَ مَنْ یَعْلَمُ انَّهُ مُثابٌ علیَ الاحسان الیه مُعاقبٌ علی الاسائهِ الَیه؛ و امّا حق فرزندت بر تو این است که بدانی وجود او از تو است و نیک و بدهای او در این دنیا وابسته به تو میباشد، بدانی که در حکومت پدری و سرپرستی او مسئولی، موظفی فرزندت را با آداب و اخلاق پسندیده پرورش دهی، محیط خانواده، محلی است که کودک چگونگی زندگی کردن را یاد میگیرد و شیوههای فرهنگ را عموماً و فرهنگ خانواده را خصوصاً میآموزد. در این محیط باید عواطف و احساسات هیجانی کودک در پناه امنیت و آرامش نضج گیرد و پرورده شود.
او را به خداوند بزرگ راهنمایی کنی و در اطاعت و بندگی پروردگارت یاریاش نمایی، به رفتار خود در تربیت فرزندت توجه کنی، پدری باشی که به مسؤولیت خویش آگاه است، میداند. اگر نسبت به فرزند خود نیکی نماید، در پیشگاه خداوند متعال اجر و پاداش دارد، و اگر درباره او بدی کند، مستحق مجازات و کیفر خواهد بود.»
مهمترین نیاز عاطفی و روانی کودک در محیط خانواده
مهمترین نیاز عاطفی و روانی کودک در محیط خانواده، مهر و محبت، و توجه و احترام است. کمبودهای عاطفی کودکان، صدمات جبران ناپذیری به آینده آنان وارد میسازد. کودک باید احساس کند که او را دوست دارند و همان طوری که هست او را قبول دارند این احساس کودک، باعث حس خود ارزشی او میشود و از طرفی حس ایمنی و نیاز عاطفی کودک ارضا میگردد. تحقیقات نشان میدهد که ریشه بسیاری از ناسازگاریهای دوران جوانی و بزرگسالی از دوران کودکی آنان نشئت میگیرد. اگر پدر و مادر بتوانند با رفتار و کردار خویش، نیازمندیهای عاطفی کودکان خود را برآورند، مسلماً در بزرگسالی از شخصیت سالمی برخوردار میشوند. اشخاصی که در کودکی، در محیط خانواده از والدین خود طعم محبت را نچشیدهاند، بخصوص محبت مادر را، در بزرگسالی از شخصیت سالمی برخوردار نمیشوند و به گروههای بزهکار گرایش پیدا میکنند و بیماریهای روانی بیشتر در میان آنان گسترش پیدا میکند.
به همین دلیل است که پیامبر بزرگ اسلام(ص) میفرمایند: «و قرّوا کبارکُم و ارحَموا صِغارَکُمْ؛ بزرگسالان خود را احترام گذارید و نسبت به کودکان خویش ترحم و عطوفت نمایید.»
حضرت امام علی(ع) نیز در نزدیکهای وفاتش وصیت میکرد که: «وارحَمْ مِن اهلِکَ الصَّغیر وَ وَقّر مِنْهُم الْکَبیر؛ در خانواده خود با کودکان مهربان باش و بزرگترها را احترام کن.»
امام صادق(ع) در همین مورد میفرمایند: «کسی که نسبت به فرزند خود محبت بسیار دارد، مشمول رحمت و عنایت مخصوص خداوند متعال است.»
تحقیقات نشان میدهد، نوزادانی که در آغوش گرم و مهرگستر مادر تغذیه میکنند، تنها تغذیه جسمی نمیشوند، بلکه از حیث روحی نیز تغذیه میگردند. زمانی که کودک در آغوش مادر قرار میگیرد، صدای قلب مادر، به کودک آرامش و امنیت خاطر میبخشد. مادرانی که به شیر دادن کودکان خود علاقهمند نیستند و آنها را با بیمیلی و نارضایتی در آغوش میگیرند، حالات در خود فرورفتگی و بیحسی در کودکان خود به وجود می آورند.
روانشناسان، نخستین ارتباط چشمی میان مادر و کودک، در لحظه حساس تولّد نوزاد را زمان «شوق دیدار» مینامند. این ارتباط چشمی، زمینه ساز شروع واکنشهای غریزی مولود است. این رابطه که حاصل احساس و عواطف مادری است نشئت گرفته از تغییراتی است که در ترکیب و ایجاد ترشحات غدد داخلی به وجود آمده و برای مادر موجب سلسله رفتارهای غریزی شده است، که نقش بارزی در حفظ و مراقبت صمیمی کودک به عهده دارد. اگر مادر موقع ارضای نیازهای کودک، محبت لازم را ابراز دارد، اولین تجارب اجتماعی کودک نیز خوشایند خواهد بود. مادر باید بین مراقبت بیش از اندازه و عدم مراقبت، موازنه ایجاد کند. توجه کافی و ابراز عواطف واقعی، اصیل و پایدار و بهطور کلی روابط مادرانه قوی، باعث میشود که کودک دنیا را امن و قابل اطمینان بیابد و رشد طبیعی و سلامت شخصیت او تضمین شود.
مطالعه بر رفتار کودکانی که در پرورشگاهها بزرگ شدهاند، نشان میدهد که اغلب آنان در معرض محیط نامناسبی از نظر عاطفی قرار میگیرند، چنین کودکانی از تماس احساساتی و هیجانی گرم خانواده محروم هستند، و چون از مشاهده قیافه های مهربان و با عاطفه اولیه محروم هستند، در مسیر زندگی نمیتوانند چهره معلمان و دیگران را جانشین قیافههای دوست داشتنی پدر و مادر خود سازند، در نتیجه فاقد محرکهای شخصی و فرصتهایی برای ایجاد رشد عاطفی و حس اطمینان و امنیت هستند و نمیتوانند روابط صحیح با دیگران برقرار کنند. به عبارت دیگر، جامعه پذیری هرگز در چنین کودکانی، ریشه نگرفته است و این کودکان محبت ندیده، همواره دچار فقر عاطفی هستند، خلقی توأم با واکنش شدید و کودکانه پیدا میکنند و ممکن است بیشرم، ظالم و مخرّب باشند.
چون کودک تجارب اولیه خود را از محیط خانواده کسب میکند، ادراکات و تعبیرات او در پی کسب این تجارب، طرح ریزی میگردد. و تجارب دوران بعد که شباهتهایی به تجارب اولیه دارد، با آنها ارزیابی میشود. این انتقال روش و سلوک افراد، که از روابط خانوادگی سرچشمه میگیرد و بعداً به افراد دیگر منتقل میشود، در ارتباط با دیگران تأثیر به سزایی دارد.
اگر والدین، از حساسیت عاطفی بهره کافی نداشته باشند، کودک از راه تقلید و ساختار همانند سازی، خویشتن را همانند پدر و مادر میکند و ناخودآگاه از رفتار آنها شکل میگیرد و مانند آنها بی مهر و عاطفه بار میآید. والدین باید بدانند که محیط خانواده محلی است که کودک در آن مسائل مختلفی را فرا میگیرد. گاهی والدین آگاهانه چیزهایی به کودک میآموزند، ولی در موقعیتهای متعدد، کودک از طرز کار و رفتار والدین چیزهایی یاد میگیرد که خود آنها متوجّه نیستند. بعضی والدین اشتباهاً چنین فکر میکنند که فقط هنگامی که رفتار و کردار خوبی دارند، مورد سرمشق و الگو واقع میشوند، در حالی که آنها همیشه و در همه حال سرمشق و الگوی کودکان خود هستند و در همه حال کودکان از رفتار والدین خود سرمشق و الگو میگیرند.
محبت افراطی و نامهربانی
محبت بیش از حد و نامهربانی بر سلامت روانی کودکان اثر نامطلوب میگذارد. والدینی که بیش از حدّ معمول به اطفال خود توجّه میکنند، کودکانی متکی به دیگران بار خواهند آورد. این گونه والدین، بعضاً در محبت کردن قدری افراط میکنند، که رضایت کودک را بر مصلحتهای واقعی تعلیم و تربیت او ترجیح میدهند، این گونه کودکان، علاوه بر اتکایی بودن، اعتماد به نفس ضعیف، خجول بودن، در رشد هیجانی خود نیز تأخیر نشان میدهند.
محبت افراطی هم چنین، باعث میشود که کودک بیشتر وقت خود را با والدین به سر برد و در نتیجه نمیتواند با بچه های هم سال خود ارتباط برقرار کند و بدین ترتیب رشد اجتماعی او بهکندی صورت میگیرد. به همین دلیل، حضرت امام محمد باقر(ع) شدیداً از محبت افراطی نهی کرده میفرمایند:
«بدترین والدین، کسانی هستند که در اعمال محبت به فرزندان خود زیاده روی و افراط مینمایند.»
خانواده باید ضمن حمایت از کودک فرصتهایی برای او فراهم آورد که بتواند به روش خود و با توجه به رشد و تواناییهای خویش، مهارتهایی را فرا گیرد و با مسائل خود بهطور نسبی دست و پنجه نرم کند.
عدم توجّه و محبت به کودک نیز، سبب طرد شدن کودک میشود و به هیچ وجه نسبت به محیطی که در آن زندگی میکند، احساس امنیت نمیکند. چنین کودکانی، معمولاً مشوّشاند و اختلالات شخصیتی از خود نشان میدهند. عدم توجه و محبت در ماه های نخستین کودکی، باعث میشود که کودکان به تحریکات محیطی پاسخ ندهند و در موارد شدیدتر، پژمرده شوند. بهطور کلی، کودکان مطرود، عکس العملهای مختلفی از خود بروز میدهند و این کودکان در اصطلاح به گرسنگی عاطفی مبتلا میشوند. گاهی این کودکان مطرود یا محروم از مهر و محبت والدین، دچار بیماریهای روان تنی میشوند. پیدایش پارهای از آلرژیها در میان بچه ها، معلول همین امر است. بچه هایی که دچار تب یونجه ای و سایر ناراحتیهای پوستی میشوند، اغلب از طرف پدر و مادر طرد شده اند، و یا مدتی از آنها دور بوده اند، گاهی این دسته از کودکان، بهکل زندگی و فرد بدبین هستند، و دیگران را دشمن خود فرض میکنند و نسبت به اعمال آنها همیشه اعتراض مینمایند. در بعضی موارد، بچه های مطرود یا محروم از محبت والدین حالت تسلیم به خود میگیرند، رفتار زننده والدین را تحمل میکنند و بهجای اعتراض باروی خوش در مقابل اعمال آنها عکس العمل نشان میدهند و از این راه، کوشش میکنند محبت آنها را به خود جلب کنند. بچه هایی که باهوش هستند و بی مهری پدر و مادر را احساس میکنند، اغلب خود را به نادانی میزنند، گاهی محبت دیگران نسبت به او، بیمهری والدین را جبران میکند و شخصیت او کمتر دچار تزلزل میشود.
مطالعات نشان میدهد، کودکانی که طرد شده اند متعلق به والدینی هستند که خود آنان، در کودکی زندگی را ناشاد و بدون عشق و محبت گذرانده اند. کودکان معمولاً پس از پنج سالگی، بیش از هر چیز به پدر نیاز خواهند داشت و غیبت طولانی پدر پس از آن سنّ، با بزه کاریهای دوره نوجوانی مرتبط و وابسته خواهد بود. بهطور کلی، طرد کودک به حدّی در شخصیت کودک تأثیر میگذارد که حتی نداشتن والدین آن تأثیر را نمیگذارد.
بهطور کلی، خانواده مطلوب و ایده آل، خانواده ای است که امنیت عاطفی، احساس ارزشمندی، احساس تعلّق و عشق و علاقه را تأمین میکند.
محدودیت و آزادی
بعضی والدین با محبت، کودکان خود را آزاد میگذارند و بعضی دیگر همراه، با محبت، کودکان خود را در محدودیت نگه میدارند.
فرزندانِ آزاد گذارده، غال با فعّال، اجتماعی و مستقل هستند، نسبت به دیگران محبت دارند، خصومتی به خود و اطرافیان خود نشان نمیدهند. گاهی احتمالاً کمی پرخاشگر و جاه طلب میشوند ـ بهخصوص در منزل ـ ولی در واقع این حالات در نتیجه احساس ایمنی و عدم وجود پاسخهای نامطلوب از سوی والدین است و نشانه عصبانیت و ناکامی دائمی یا درونی نیست، گرچه ظاهراً کودکانِ آزاد گذارده شلوغ و پرفعالیت هستند، ولی جنبه های قوی شخصیت آنها؛ مانند اعتماد به نفس، دوستی، احساس استقلال و تمایل برای تسلط بر محیط، نکات ضعف آنها را از میان میبرد.
والدین با محبت و محدود کننده، کودکانشان معمولاً در روابط خود با همسالانشان قدرت طلبی ندارند. متکی بودن و خصومت، از دیگر خصوصیات این اطفال است. محدودیت در شش تا ده سالگی ایجاد حالت اتکایی و رفتار پرخاشگرانه شدید نسبت به مادر میکند. اگر محبت والدین به میزان کافی باشد حالات عصبی و رفتارهای غیرعادی در کودکان به وجود نمیآید، ولی محدودیت والدین، سبب میشود که کودک اتکای بیشتر، فرمانبرداری، ادب، نا پرخاشگری و عدم تمایل برای رقابت با همسالان و بهطورکلی،استقلال فردی کمتری نشان میدهد.
متأسفانه، والدینی وجود دارند که کودکان خود را از محبت سیراب نمیکنند و رابطهای خصمانه با کودکان خود برقرار میکنند. بعضی از این والدین، همراه با رابطه خصمانه، برای کودکان خود محدودیت نیز قائلاند، ولی بعضی دیگر، رابطه خصمانه با کودکان خود دارند، ولی کودکان خود را آزاد میگذارند.
رسول خدا(ص) در این باره به حضرت علی(ع) میفرمایند: «لعَنَ اللهُ والدینِ حَمَلا وَلدَهما علی عُقُوقِهِما؛ نفرین الهی و دوری از فیض خداوند متعال بر والدینی که فرزند خویش را به عصیان و آزار خودشان وادارند و باعث قطع رابطه محبت شوند.»
تبعیض و مقایسه کودکان
تبعیض و مقایسه کودکان با یکدیگر، تأثیر منفی فراوانی بر سلامت روانی کودکان میگذارد. کودکی که نسبت به خواهر یا برادر دیگر خود کمتر محبت و توجه میبینند، از رفتار والدین خود بسیار آزرده میشود و بعضاً از این کار والدین کینه به دل میگیرد و درصدد انتقام از آنها و یا اجتماع برمیآید. از جمله هنگامی که به
عدم توجّه و محبت به کودک نیز، سبب طرد شدن کودک میشود و به هیچ وجه نسبت به محیطی که در آن زندگی میکند، احساس امنیت نمیکند. چنین کودکانی، معمولاً مشوّشاند و اختلالات شخصیتی از خود نشان میدهند.
آنها گفته میشود که بهاندازه برادر یا خواهر و یا بچه همسایه یا فامیل باهوش و زرنگ نیستند، ناراحت میشوند و به شدّت رنج میبرند. تنها کافی نیست که والدین فرزند خود را دوست داشته باشند، بلکه باید این محبت و دوست داشتن در اعمالشان مشهود باشد. والدین معمولاً علاقه و یا بیعلاقگی خود را به کودک با حالات و حرکات صورت، آهنگ صدا و حتی در محبت کردن با او نشان میدهند. والدین حتی در تنبیه کودک نیز، نباید این احساس را در او ایجاد کنند که دیگر هرگز دوستش نخواهند داشت و او را طرد کردهاند، بلکه باید احساس کند که به علت عملی که انجام داده، تنبیه میشود، نه به علت خستگی پدر و مادر یا عصبانیت آنها، در این صورت کودک به معیاری برای اعمال و رفتار خود دست نخواهند یافت.
نویسنده: فرض الله قلی زاده کلان