مفهوم نفس

پرسش : نفس يعني چه؟  
پاسخ: نفس معاني متعددي دارد. در قرآن گاهي نفس به معناي روح است.خداوند مي‏فرمايد: «اللّه‏ يتوفي الانفُس حينَ مَوتِها» (الزمر: 42) (خداوند نفسها را توفي مي‏كند هنگام مرگشان يعني قبض روح مي‏كند.) كه در اينجا از روح به نفس يادشده است.
معناي دوم، معناي ذات و خود است. كه ما در فارسي مي‏گوييم خود او اينكار را كرده است، اين در عربي مي‏شود نفس. وقتي مي‏گوييم ذاتش چنين استدر عربي مي‏گويند: نفسش چنين است. كه در اين رابطه آياتي هم داريم: «واتّقوايوماً لا تجزي نَفْسٌ عن نَفْسٍ شيئا» (البقره: 48) بترسيد از روزي كه هيچ خودي و هيچكسي نمي‏تواند از ديگري مطلبي را بازدارد و كسي به درد كسي نمي‏خورد. معناي سوم آن تمايلات و غرايز و خواهش هاي وجود انسان است. كه «اِنّ النَّفْسَ لامّارَةَبالسوء» (يوسف: 53) معناي چهارم به معناي قلب و باطن انسان است. در قرآنداريم كه «رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِما في نُفُوسِكُم عِنْدَه» (الاسراء: 25) (آنچه كه در قلبهاي شما هست در درون شما است) اينجا از قلب به نفس شده است يكي هم به معنايجان و روان است در آيه مباهله داريم «قُلْ تَعالَوا نَدعُ ابنائَنا واَبنائَكُم و نسائنا ونِسائكُمْ و انفُسنا و انفُسَكُم» (آل عمران: 61) كه در آنجا گفته شده است مراد از ايننفس حضرت علي(ع) است كه جان پيامبر بود. اما حقيقت اين است كه همه اينها رامي‏شود در يك مفهوم جمع كرد كه به معناي ذات و خود باشد. يعني همه مفاهيم رامي‏شود در كلمه ذات و خود جمع كرد. پس نفس يعني ذات و خود.
يك نكته ديگري را عرض مي‏كنم و آن مراتب نفس است. نفس يك حقيقت واحداست. روحي است كه به بدن تعلق گرفته، اين روح برحسب اينكه به كدام يك ازابعاد وجودي انسان بپردازد، حالاتي از آن تجلي مي‏كند كه از آن حالتها تحتعناوين مختلف ياد مي‏شود. وقتي كه نفس مشغول رسيدگي به امور جسماني انساناست. به بعد مادي و جسماني انسان توجه دارد. آنجا يك نفسي در انسان تجليپيدا مي‏كند كه به آن مي‏گويند: نفس اماره. يك زمان همين نفس به بعد فطري و انساني انسان توجه مي‏كند، كه به آن مي‏گويند: نفس لوّامه. يك وقت اوجگرفته و از اين مراحل گذشته كه به آن مي‏گويند: نفس مطمئنه كه حالا راضيه هم هست. مرضيه هم هست كه اينها صفات نفس مطمئنه است. بنابراين نفسمراتبي دارد اين جوري نيست كه هر نفسي نتيجه ‏اش اين باشد كه انسان را بهكارهاي بد دعوت بكند. نه يك نفس هم داريم كه انسان را از كارهاي بد باز مي‏دارد به اصطلاح نفس سرزنش‏گر، وجدان است. يعني اينكه مرتب انسان را از كارهاي بديكه مي‏خواهد انجام بدهد بازمي‏دارد. يك نفسي هم داريم كه از اين مراحل هم گذشته است با توجه به ايماني كه دارد با توجه به اينكه هميشه با خداست به آرامش تمام رسيده است (نفس مطمئنه).