مهربانی بدون پرانتز

وقتی سخن از مهربانی، همدلی و مفاهیمی از این دست می‌شود، پای افرادی غیر از خود فرد به میان می‌آید. فارغ از مباحث فلسفی و علمی درباره اجتماعی‌بودن، واقعیت این است که زندگی ما آمیخته با دیگران است. تجزیه و تحلیل این نکته نشان می‌دهد که آنچه این سبک از زندگی را به وجود می‌آورد «ارتباط» افراد با یکدیگر است، نه کنار هم بودن تعدادی جسم. و اما ارتباط، پیوند میان قلب‌ها و روح‌هاست، نه بدن‌ها. انسان در زندگی اجتماعی همانند دانه‌های تسبیحی است که نیاز به نخی دارد تا آنها را در کنار هم به نظم درآورد و ارتباط آنها را با یکدیگر برقرار کند. الفت
عاطفه و مهربانی نخ نامرئی ارتباط میان انسان‌هاست. از آنجا که زندگی اجتماعی پیوند جان‌هاست، نه بدن‌ها، ارتباط میان آنها نیز نه اتصال بدن‌ها، بلکه به هم وصل کردن روح‌ها و قلب‌هاست که توسط مهر و عاطفه صورت می‌گیرد. این همان چیزی است که در متون دینی از آن به عنوان «الفت» یاد می‌شود. الفت در روابط انسانی، به معنای پیوند عاطفی میان آنهاست . بدون الفت، جمعیت فراوان به آحاد پراکنده‌ای تبدیل خواهد شد که هیچ کارایی نخواهد داشت.
از این رو، یکی از ضرورت‌های موفقیت در زندگی پرورش این قابلیت و تبدیل آن به نیرویی بالنده است که از آن با نام «مهرپروری» یاد می‌کنیم.الگوهای ارتباط عاطفی
ارتباط امری دوسویه است و بهترین نوع ارتباط عاطفی الفت دوطرفه. معنای دوطرفه بودن ارتباط این است که هر کدام از انسان‌ها باید فرستنده و گیرنده الفت باشند.
از این منظر، چهار الگوی ارتباطی وجود دارد.الگوی نخست نه «مهرپذیر» است و نه «مهر‌ورز». احساسات این گروه نسبت به کسی برانگیخته نمی‌شود و احساسات دیگران را نیز درک نمی‌کنند. اینان نه نیاز عاطفی خود را ارضا می‌کنند و نه نیاز عاطفی دیگران را.
پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: «خداى رحمان به مردمان دلرحم رحم مى‌کند. به ساکنان زمین رحم کنید تا آن که در آسمان است به شما رحم کند» (کنز العمّال، ح ۵۹۶۹).الگوی دوم مهرپذیر است، اما مهرورز نیست. این گروه عواطف دیگران را درک می‌کنند، از آن خرسند می‌شوند، لذت می‌برند و بهره‌مند می‌شوند، اما توان پاسخ عاطفی به آنان را ندارند. اینان نیاز عاطفی خود را برآورده می‌کنند، اما نیاز دیگران را نه.الگوی سوم مهرورز است، اما مهرپذیر نیست. این گروه به هر دلیل، ممکن است به دیگران مهر بورزند، اما مهر متقابل آنان را درک نمی‌کنند. اینان شاید نیاز عاطفی دیگران را برآورند، اما نیاز خودشان برآورده نمی‌شود.الگوی چهارم هم مهرورز است و هم مهرپذیر. این گروه هم توان مهرورزیدن به دیگران را دارند و هم توان درک مهر آنان را. از این رو، هم نیاز عاطفی خودشان را برآورده می‌کنند و هم نیاز عاطفی دیگران را.
اهل ایمان مهرورز و مهرپذیرند. در روایات اسلامی، مؤمن را کانون الفت دانسته؛ و بیان شده دیگران با او الفت می‌گیرند و او با دیگران الفت می‌گیرد. در مقابل، کسانی که نه الفت می‌گیرند و نه الفت می‌پذیرند . در روایات اسلامی نکوهش و جزو منافقان دانسته شده‌اند.۲ مؤمن انسان رشدیافته‌ای است که از ظرفیت بالای عاطفی برخوردار است و لذا دو توانمندی در او وجود دارد: یکی، توان ابراز احساسات به دیگران و دیگری، توان درک عواطف آنان.رحمت
انسان موجودی است نیازمند که در طول زندگی، با نقص‌ها و کاستی‌هایی مواجه، و این امر موجب ضعف و ناتوانی فرد می‌شود. افرادی که توان مهرورزی دارند عواطفشان برانگیخته می‌شود و به ناتوانی و کاستی همنوع خود واکنش مثبت نشان می‌دهند. این همان چیزی است که در متون دینی از آن با نام «رحمت» یاد می‌شود. کسی که از ویژگی رحمت برخوردار باشد(رحیم) با مشاهده وضع رقت‌بار همنوع خود، قلبش به تپش می‌افتد و نیاز او را رفع می‌کند. انسان‌های رحیم هم توان درک نیاز و نقص دیگران را دارند و هم توان رحم به آنان را.قلمرو دلرحمی
هرچه توان رحم فرد بیشتر باشد شعاع رحم او به دیگران نیز گسترده‌تر خواهد بود. این قلمرو از نزدیک‌ترین فرد شروع می‌شود و تا رحمت فراگیر ادامه می‌یابد. برخی فقط توان رحم به نزدیک‌ترین افراد (مانند: فرزند، همسر و فامیل) را دارند و رحمت برخی به دوردست‌ها نیز می‌رسد. پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: «خداى رحمان به مردمان دلرحم رحم مى‌کند. به ساکنان زمین رحم کنید تا آن که در آسمان است به شما رحم کند» (کنز العمّال، ح ۵۹۶۹). در این حدیث، سخن از رحم به همدینان نیست، سخن از رحم به انسان است. به همین دلیل، پیامبر اکرم(ص) را «رحمه للعالمین» می‌خوانیم، نه «رحمه للمؤمنین».
روزی رسول خدا(ص) به مردم فرمودند: «سوگند به آن که جانم در دست اوست، وارد بهشت نمى شوید تا اینکه به همدیگر رحم کنید.» مردم عرض کردند: «اى رسول خدا! همه ما دلرحم و مهربانیم.» حضرت فرمود: «نه اینکه به یک فرد خاصى رحم کنید، بلکه به همه مردم رحم کنید» (کنز العمال، ح ۲۵۲۶۸).
و اما آنچه در صدر فهرست قرار می‌گیرد «خود– رحمی» است. نخستین مرتبه رحم به خود است. خود ما نیز نیازمند رحم خود هستیم. امام علی(ع) می‌فرماید: چه چیز تو را در گناه‌ورزى گستاخ کرده است؟ چرا همچنان که به دیگران رحم مى‌کنى، به خودت رحم نمى‌کنى؟» (نهج‌البلاغه، خطبه ۲۲۳). هرچه بعد رحمت فرد توسعه‌یافته‌تر باشد دلرحمی نیز گسترده‌تر خواهد بود. هرچه دایره «بی‌تفاوتی عاطفی» گسترده‌تر باشد فرد به لحاظ عاطفی رشدنایافته‌تر است و هرچه دایره «توسعه عاطفی» گسترده‌تر باشد فرد رشدیافته‌تر است. تذکر این مسئله ضروری است که در کنار رحمت، شدت و غلظت نیز نیاز است تا تقارن و «توازن عاطفی» به وجود آید. لذا در ویژگی پیامبر اکرم(ص) و پیروان ایشان می‌بینیم که اینان هم شدت دارند (أَشِدَّاءُ على الکُفَّارِ) و هم رحمت(رُحَماءُ بَیْنَهُمْ).
سپیده دانایی- پسندیده