جمعی از متعصبان اهل تسنن اصرار دارند که ایرادهای متعددی به نزول این آیه در مورد علی ع و همچنین به تفسیر” ولایت” به عنوان” سرپرستی و تصرف و امامت” بنمایند از جمله:
۱- از جمله اشکالاتی که نسبت به نزول آیه فوق در مورد علی ع گرفتهاند این است که آیه با توجه به کلمه” الذین” که برای جمع است، قابل تطبیق بر یک فرد نیست، و به عبارت دیگر آیه میگوید:” ولی” شما آنهایی هستند که نماز را بر پا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند، این عبارت چگونه بر یک شخص مانند علی ع قابل تطبیق است؟.
پاسخ
در ادبیات عرب مکرر دیده میشود که از مفرد به لفظ جمع، تعبیر آورده شده است از جمله در آیه مباهله میبینیم که کلمه” نسائنا” به صورت جمع آمده در صورتی که منظور از آن طبقشان نزولهای متعددی که وارد شده فاطمه زهرا ع است، و هم چنین” انفسنا” جمع است در صورتی که از مردان غیر از پیغمبر کسی جز علی ع در آن جریان نبود و در آیه ۱۷۲ سوره آل عمران در داستان جنگ احد میخوانیم. «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْإِیماناً. و همان طور که در تفسیر این آیه در جلد سوم ذکر کردیم بعضی از مفسرانشان نزول آن را در باره نعیم بن مسعود که یک فرد بیشتر نبود میدانند. و همچنین در آیه ۵۲ سوره مائده میخوانیم «یقُولُونَ نَخْشی أَنْ تُصِیبَنا دائِرَهٌ» در حالی که آیه در مورد عبد اللَّه ابی وارد شده است که تفسیر آن گذشت و هم چنین در آیه اول سوره ممتحنه و آیه ۸ سوره منافقون و ۲۱۵ و ۲۷۴ سوره بقره تعبیراتی دیده میشود که عموماً به صورت جمع است، ولی طبق آنچه درشان نزول آنها آمده منظور از آن یک فرد بوده است.
این تعبیر یا بخاطر این است که اهمیت موقعیت آن فرد و نقش مؤثری که در این کار داشته روشن شود و یا بخاطر آن است که حکم در شکل کلی عرضه شود، اگر چه مصداق آن منحصر به یک فرد بوده باشد، در بسیاری از آیات قرآن ضمیر جمع به خداوند که احد و واحد است به عنوان تعظیم گفته شده است. البته انکار نمیتوان کرد که استعمال لفظ جمع در مفرد به اصطلاح، خلاف ظاهر است و بدون قرینه جایز نیست، ولی با وجود آن همه روایاتی که درشان نزول آیه وارد شده است، قرینه روشنی بر چنین تفسیری خواهیم داشت، و حتی در موارد دیگر به کمتر از این قرینه نیز قناعت میشود.
۲- فخر رازی و بعضی دیگر از متعصبان ایراد کردهاند که علی ع با آن توجه خاصی که در حال نماز داشت و غرق در مناجات پروردگار بود (تا آنجا که معروف است پیکان تیر از پایش بیرون آوردند و توجه پیدا نکرد) چگونه ممکن است صدای سائلی را شنیده و به او توجه پیدا کند؟
پاسخ- آنها که این ایراد را میکنند از این نکته غفلت دارند که شنیدن صدای سائل و به کمک او پرداختن توجه به خویشتن نیست، بلکه عین توجه بخدا است، علی ع در حال نماز از خود بیگانه بود نه از خدا، و میدانیم بیگانگی از خلق خدا بیگانگی از خدا است و به تعبیر روشنتر: پرداختن زکات در نماز انجام عبادت در ضمن عبادت است. نه انجام یک عمل مباح در ضمن عبادت و باز به تعبیر دیگر آنچه با روح عبادت سازگار نیست، توجه به مسائل مربوط به زندگی مادی و شخصی است و اما توجه به آنچه در مسیر رضای خدا است، کاملاً با روح عبادت سازگار است و آن را تاکید میکند، ذکر این نکته نیز لازم است که معنی غرق شدن در توجه به خدا این نیست که انسان بی اختیار احساس خود را از دست بدهد بلکه با اراده خویش توجه خود را از آنچه در راه خدا و برای خدا نیست بر میگیرد. جالب اینکه فخر رازی کار تعصب را بجایی رسانیده که اشاره علی ع را به سائل برای اینکه بیاید و خودش انگشتر را از انگشت حضرت بیرون کند، مصداق فعل کثیر که منافات با نماز دارد، دانسته است در حالی که در نماز کارهایی جایز است انسان انجام بدهد که به مراتب از این اشاره بیشتر است و در عین حال ضرری برای نماز ندارد تا آنجا که کشتن حشراتی مانند مار و عقرب و یا برداشتن و گذاشتن کودک و حتی شیر دادن بچه شیر خوار را جزء فعل کثیر ندانستهاند، چگونه یک اشاره جزء فعل کثیر شد، ولی هنگامی که دانشمندی گرفتار طوفان تعصب میشود اینگونه اشتباهات برای او جای تعجب نیست!.
۳- اشکال دیگری که به آیه کردهاند در مورد معنی کلمه” ولی” است که آن را به معنی دوست و یاری کننده و امثال آن گرفتهاند نه بمعنی متصرف و سرپرست و صاحب اختیار.
پاسخ- کلمه” ولی” در اینجا نمیتواند به معنی دوست و یاری کننده بوده باشد، زیرا این صفت برای همه مؤمنان ثابت است نه مؤمنان خاصی که در آیه ذکر شده که نماز را برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند، و به عبارت دیگر دوستی و یاری کردن، یک حکم عمومی است، در حالی که آیه ناظر به بیان یک حکم خصوصی میباشد و لذا بعد از ذکر ایمان، صفات خاصی را بیان کرده است که مخصوص به یک فرد میشود.
۴- میگویند علی ع چه زکات واجبی بر ذمه داشت با اینکه از مال دنیا چیزی برای خود فراهم نساخته بود و اگر منظور صدقه مستحبّ است که به آن زکات گفته نمیشود؟!
پاسخ- اولاً به گواهی تواریخ علی ع از دسترنج خود اموال فراوانی تحصیل کرد و در راه خدا داد تا آنجا که مینویسند هزار برده را از دسترنج خود آزاد نمود، بعلاوه سهم او از غنائم جنگی نیز قابل ملاحظه بود، بنا بر این اندوخته مختصری که زکات به آن تعلق گیرد و یا نخلستان کوچکی که واجب باشد زکات آن را بپردازد چیز مهمی نبوده است که علی ع فاقد آن باشد، و این را نیز میدانیم که فوریت وجوب پرداخت زکات” فوریت عرفی” است که با خواندن یک نماز منافات ندارد. ثانیاً اطلاق زکات بر” زکات مستحبّ” در قرآن مجید فراوان است، در بسیاری از سورههای مکی کلمه” زکات” آمده که منظور از آن همانزکات مستحبّ است، زیرا وجوب زکات مسلماً بعد از هجرت پیامبر ص به مدینه، بوده است (آیه ۳ سوره نمل و آیه ۳۹ سوره روم و ۴ سوره لقمان و ۷ سوره فصلت و غیر اینها).
۵- میگویند: ما اگر ایمان به خلافت بلا فصل علی ع داشته باشیم بالآخره باید قبول کنیم که مربوط به زمان بعد از پیامبر ص بوده، بنا بر این علی ع در آن روز” ولی” نبود، و به عبارت دیگر ولایت در آن روز برای او” بالقوه” بود نه” بالفعل” در حالی که ظاهر آیه ولایت” بالفعل” را میرساند.
پاسخ- در سخنان روز مرده در تعبیرات ادبی بسیار دیده میشود که اسم یا عنوانی به افرادی گفته میشود که آن را بالقوه دارند مثلاً انسان در حال حیات خود وصیت میکند و کسی را به عنوان” وصی” خود” و قیم” اطفال خویش تعیین مینماید و از همان وقت عنوان وصی و قیم به آن شخص گفته میشود، در حالی که طرف هنوز در حیات است و نمرده است، در روایاتی که در مورد علی ع از پیامبر ص در طرق شیعه و سنی نقل شده میخوانیم که پیامبر ص او را” وصی” و” خلیفه” خود خطاب کرده در حالی که هیچیک از این عناوین در زمان پیامبر ص نبود- در قرآن مجید نیز اینگونه تعبیرات دیده میشود از جمله در مورد زکریا میخوانیم که از خداوند چنین تقاضا کرد. «فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْک وَلِیا یرِثُنِی وَ یرِثُ مِنْ آلِ یعْقُوبَ» «مریم- ۵». در حالی که مسلم است منظور از” ولی” در اینجا سرپرستی برای بعد از مرگ او منظور بوده است.
۶- میگویند: چرا علی ع با این دلیل روشن شخصاً استدلال نکرد؟
پاسخ- همان طور که در ضمن بحث پیرامون روایات وارده درشان نزول آیه خواندیم این حدیث در کتب متعدد از خود علی ع نیز نقل شده است از جمله در مسند” ابن مردویه” و” ابی الشیخ” و” کنز العمال”- و این در حقیقت بمنزله استدلال حضرت است به این آیه شریفه. در کتاب نفیس (الغدیر) از کتاب” سلیم بن قیس هلالی” حدیث مفصلی نقل میکند که علی ع در میدان صفین در حضور جمعیت برای اثبات حقانیت خود دلائل متعددی آورد از جمله استدلال بهمین آیه بود. و در کتاب غایه المرام از ابو ذر چنین نقل شده که علی ع روز شوری نیز به همین آیه استدلال کرد.
۷- میگویند: این” تفسیر” با آیات قبل و بعد سازگار نیست، زیرا در آنها ولایت به معنی” دوستی” آمده است.
پاسخ- بارها گفتهایم آیات قرآن چون تدریجاً، و در وقایع مختلف نازل گردیده همیشه پیوند با حوادثی دارد که در زمینه آن نازل شده است، و چنان نیست که آیات یک سوره یا آیاتی که پشت سر هم قرار دارند همواره پیوند نزدیک از نظر مفهوم و مفاد داشته باشد لذا بسیار میشود که دو آیه پشت سر هم نازل شده اما در دو حادثه مختلف بوده و مسیر آنها بخاطر پیوند با آن حوادث از یکدیگر جدا میشود. با توجه به اینکه آیه «إِنَّما وَلِیکمُ اللَّهُ» (سوره مائده، آیه ۵۵). به گواهیشان نزولش در زمینه زکات دادن علی ع در حال رکوع نازل شده و آیات گذشته و آینده همانطور که خواندیم و خواهیم خواند در حوادث دیگری نازل شده است نمیتوانیم روی پیوند آنها زیاد تکیه کنیم. به علاوه آیه مورد بحث اتفاقاً تناسب با آیات گذشته و آینده نیز دارد زیرا در آنها سخن از ولایت به معنی یاری و نصرت و در آیه مورد بحث سخن از ولایت به معنی رهبری و تصرف میباشد و شک نیست که شخص ولی و سرپرست و متصرف، یار و یاور پیروان خویش نیز خواهد بود. بعبارت دیگر یار و یاور بودن یکی از شئون ولایت مطلقه است.
۸- میگویند: انگشتری با آن قیمت گزاف که در تاریخ نوشتهاند، علی ع از کجا آورده بود؟! بعلاوه پوشیدن انگشتری با این قیمت فوق العاده سنگین اسراف محسوب نمیشود؟ آیا اینها دلیل بر عدم صحت تفسیر فوق نیست؟
پاسخ- مبالغههایی که در باره قیمت آن انگشتر کردهاند بکلی بی اساس است و هیچگونه دلیل قابل قبولی بر گرانقیمت بودن آن انگشتر نداریم و اینکه در روایت ضعیفی قیمت آن معادل خراج شام ذکر شده به افسانه شبیهتر است تا واقعیت و شاید برای بی ارزش نشان دادن اصل مساله جعل شده است، و در روایات صحیح و معتبر که در زمینهشان نزول آیه ذکر کردهاند اثری از این افسانه نیست، بنا بر این نمیتوان یک واقعیت تاریخی را با اینگونه سخنان پردهپوشی کرد.
