چگونه خرج کردن را بياموزيم !

قرآن مي‌گويد: «وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ ينفقون » 1 يعني از هرچه به تو داديم ، انفاق کن .
به يك كسي زور داده است . به يك كسي پول داده است . به يك كسي آبرو داده است . به هركس يك چيزي داده است . بخشي از آن چيزهايي را كه خدا به شما داده است ، در راه خدا بدهيد .
« مَثَلُ الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ في‏ كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ ؛ كسي كه در راه خدا پول خرج مي‌كند، مثل اين است كه دانه‌اي را بكارد و هفتاد خوشه بدهد. هر خوشه‌اي هم صد دانه دارد. » 2
مقدار عوض و پاداش مربوط به شرايط است . هرچه كار سخت‌تر باشد ، اجرش هم بيشتر است .
آدم بخيل كلاه سرش مي‌رود . چون يك تومان را نگه داشته است و هيچ سودي نكرده است . ولي آدم سخي يك تومان مي‌دهد و هفتصدتومان برايش مي‌نويسند . پس برنده هميشه افراد سخي هستند .
هدف از انفاق بايد چه باشد ؟!
« الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ »3
بعضي از اهداف مثبت و بعضي از اهداف منفي هستند .
اهداف مثبت
1- براي خدا باشد
« الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ » در راه خدا و براي خداوند باشد . وقتي براي خداوند مي‌دهد ، ديگر كار ندارد كه طرف فهميد يا نفهميد . تتشكر كرد يا تشكر نكرد .
2- خود سازي و پاک شدن
« وَ تَثْبيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ » 4 انفاق براي رشد و خودسازي است . آدم كه انفاق نمي‌كند ، اسيراست .
قرآن مي‌فرمايد: « خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ » 5
پيغمبر از مردم زكات بگير. « تُطَهِّرُهُمْ» مردم را پاك كن. آدمي كه به مال چسبيده است ، آلوده است . وقتي مال را از او بگيرند ، پاک مي‌شود .
وابستگي به ماديات يك نوع آلودگي است .
نتيجه ي انفاق نکردن
قرآن يك جا مي‌گويد: اگر بدهي هفتصدبرابر مي گيري ، و اگر ندهي آتش مي‌گيري.
قرآن مي‌گويد: كساني كه در راه خدا پول ندادند ، پول هايشان نابود شد . قارون خودش و پول هايش به گل فرو رفت. مي‌گويد: اگر ندهي تو را در آخرت مي‌سوزانم و عذابت مي‌دهم . آياتي داريم كه مي‌گويد: روز قيامت فلز را داغ مي‌كنند و به پيشاني و پهلو مي‌زنند و مي‌گويند: « هذا ما كنزتم » اين همان كنزت است . اين همان پول‌هايي است كه مخفي كرده بودي . در آخرت تو را داغ مي‌كنند.اهداف منفي
1- منت گذاشتن و اذيت کردن
«… ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً …» 6 اگر پول داديد ، منت نگذاريد . اصولاً هر خوبي آفتي دارد . اگر آدم ، انفاقي کرد و بعد منت بگذارد و بگويد: من بودم كه به تو وام دادم. من تو را داماد كردم. من تو را عروس كردم. جهيزيه‌ي عروس را من دادم. با منت گذاشتن عبادت از بين مي‌رود . مي‌گويد: اگر خرج مي‌كني «ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً» منت نگذاريد و اذيت هم نكنيد . گاهي وقت‌ها آدم يك چيزي مي‌گويد و اذيت هم مي‌كند.
گاهي اوقات براي کسي کاري مي کند ، يا چيزي مي دهد و از او مي خواهد در عوض محبت او ، کاري انجام دهد که موجب سختي يا ناراحتي طرف مي شود . خداوند از اين عمل نيز مردم را منع کرده است .
امام جواد فرمود: اگر جايي منت بگذاري، اعمالت قبول نمي‌شود.
« قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَ اللَّهُ غَنِيٌّ حَليمٌ » 7 مي‌ فرمايد: اگر با مردم خوب حرف بزني، بهتر از اين است كه پول بدهي و نيش هم بزني. پول ندهي و مؤدّب باشي بهتر از اين است كه پول بدهي و جسارت كني .
كسي كه در راه خدا پول خرج مي‌كند، مثل اين است كه دانه‌اي را بكارد و هفتاد خوشه بدهد. هر خوشه‌اي هم صد دانه داردشرايط انفاق
1- هم علني و هم پنهاني
قرآن درباره‌ي زكات مي‌فرمايد: هم علني و هم آشكارا زكات بدهيد. قرآن مي‌گويد: «يُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً»8 يعني هم سري و هم علني انفاق كنيد.
2- انفاق از جنس مرغوب
«لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ » 9
يعني آن چيزي را كه دوست داري بايد بدهي . نبايد لباسي را كه برايت تنگ شده است ، بدهي. نبايد غذاي فاسد را به فقير بدهي. بايد چيزي را كه دوست داري، انفاق كن. چون قرار است كه تو با انفاق رشدكني و رشد انسان به شرطي است كه دل از يك چيزي بكند .3- انفاق از چيز پاک و طيب
«أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ » 10 از چيزهاي طيبي كه به دست آورده‌ايد، انفاق كنيد و گرنه مال دزدي انفاق ندارد.4- انفاق عاشقانه باشد
اگر كسي با رودربايستي انفاق كند ، فايده اي ندارد . قرآن مي‌گويد: « وَ لا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَ هُمْ كارِهُونَ » 11 بعضي‌ها پول مي‌دهند، اما كراهت دارند ، نمي‌خواهند بدهند ولي در رودربايستي مي دهند .5- تعادل در انفاق
«وَ الَّذينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواما ً» 12 گاهي افراد هرچه دارند، در راه خدا مي‌دهند .
شخصي تمام اموالش را در راه خدا داده بود. وقتي به حضرت خبر دادند ، گفت: مگر او بچه ندارد؟ گفتند: چرا اما هيچ چيز براي بچه هايش به ارث نگذاشته است. حضرت فرمود: بسيار كار بدي كرده است. كسي كه بچه دارد اول بايد به بچه‌اش رسيدگي كند. انسان حق ندارد كه بيش از يك سوم مالش را انفاق كند. حضرت فرمود: اگر من مي‌دانستم كه او همه‌ي اموالش را داده است ، نمي‌گذاشتم كه او را در قبرستان مسلمان‌ها دفن كنند.
اگر كسي با رودربايستي انفاق كند ، فايده اي ندارد . قرآن مي‌گويد: « وَ لا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَ هُمْ كارِهُونَ » بعضي‌ها پول مي‌دهند، اما كراهت دارند ، نمي‌خواهند بدهند ولي در رودربايستي مي دهند
6- رعايت اولويت ها در انفاق
در انفاق اولويت با چه كسي است؟ قرآن مي‌فرمايد: «قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيل» 13 اگر كسي فاميل فقير دارد اما به غريبه‌ها كمك بكند، كمك او ارزش ندارد.
پيامبر(ص) فرمود: «لَا صَدَقَةَ وَ ذُو رَحِمٍ مُحْتَاجٌ» 14حديث داريم وقتي فاميل تو محتاج است، حق نداري كه به غريبه‌ها كمك كني.
اول مي‌گويد: « فَلِلْوالِدَيْنِ » اگر پدر و مادر تو محتاج هستند اول به آنها كمك كن . اولويت‌ها بايد در نظر گرفته شود. انفاق بايد بر اساس ديد و بينش باشد.
7- استمرار در انفاق
انفاق خوب است اگر استمرار داشته باشد. « يُطْعِمُونَ » 15فعل مضارع دليل بر دوام دارد. يعني هميشه اين كار را بكنيد . يعني اگر كار مي‌كنيد ، برنامه ريزي داشته باشيد. انفاق كردن شما استمرار داشته باشد. حضرت علي(ع) فرمود: « قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ ؛ كمي كه هميشگي باشد، بهتر از زيادي است كه موقت باشد. »16
کلام آخر :
اين همه در دنيا کار مي کنيم ، چه حيف است که از اين ها براي آخرت اندوخته اي جمع نکنيم!
پي نوشت ها :
1- بقره / 3
2- همان / 261
3- همان / 262
4- همان / 265
5- توبه / 103
6- بقره / 262
7- همان / 263
8- ابراهيم / 31
9- آل عمران / 92
10- بقره / 267
11- توبه / 54
12- فرقان / 67
13- بقره / 215
14- من لا يحضرالفقيه / ج 2 / ص 68
15- دهر / 8
16- نهج البلاغه / ح 278