قرآن مجيد در موارد مختلف و متعددي توكل بر خدا را از ويژگي هاي افراد با ايمان مي داند و مي فرمايد:”وعلي الله فتوكلوا ان كنتم مومنين” ( برخدا توكل كنيد اگر ايمان داريد () سوره مائده ، 23)
در تفسير الميزان استاد علامه طباطبايي در تعريف توكل آورده است :
نفوذ اراده و رسيدن به مقصود در عالم ماده نيازمند به يك سلسله اسباب و عوامل طبيعي و يك سلسله عوامل روحي و نفساني است. هنگامي كه انسان وارد ميدان عمل مي شود و كليه عوامل طبيعي مورد نياز را آماده مي كند تنها چيزي كه ميان او و هدفش فاصله مي اندازد همانا تعدادي از عوامل روحي از قبيل سستي اراده وتصميم و ترس و … است . در چنين وضعي اگر انسان بر خداوند سبحان توكل داشته باشد اراده اش قوي و عزمش ثابت مي گردد و موانع و مزاحمات روحي در برابر آن خنثي خواهد شد زيرا انسان در مقام توكل با مسبب اسباب پيوند مي خورد و با چنين پيوندي ديگر جايي براي نگراني و تشويش خاطر باقي نمي ماند.
علاوه بر اين، نكته ديگري كه در مورد توكل موجود است بعد غيبي و ماورايي آن است. يعني خداوند متعال شخص متوكل را با امدادهاي غيبي مدد مي رساند كه اين امدادها از حوصله اسباب عادي و طبيعي فراتر و در رديف مافوق علل مادي قرار دارد و ظاهر آيه شريفه : “ و من يتوكل علي الله فهو حسبه” ( هر كس بر خداتوكل كند خدا او را كفايت كند ) چنين امدادي را نويد مي دهد .
اميرالمومنين درباره توكل مي فرمايد : “ من توكل علي الله ذلت له الصحاب و تسهلت عليه الاسباب و تبوء الخفض و الكرامه “
هر كس بر خدا توكل كند سختي ها براي او نرم و آسان و اسباب و وسيله ها برايش فراهم شود و در راحت و وسعت و كرامت جاي گيرد.
بايد گفت آثار توكل بر كليه شئون فردي و اجتماعي انسان تاثير مي گذارد از جمله اين شئونات قدرت تصميم گيري است يعني با توجه به اين اگر برخدا توكل كنيم مي توان با عزمي راسخ و تصميمي قاطع به كار خود ادامه بده كه آيات زيادي در قرآن كريم در رابطه با اين آمده است.
شجاعت د ومين شئون است كه در آيات آمده است يعني انسان وقتي توكل مي كند وارد ميدان مي شود واز هيچ چيز و هيچ كس بيم و باكي ندارد
سومين شئون كه آمده ترك گناه و عدم سلطه شيطان است .( در سوره يونس / 85) “ فقالوا علي الله توكلنا ربنا لاتجعلنا فتنه للقوم الظالمين “
گفتند : تنها بر خدا توكل داريم . پروردگارا! ما را تحت تاثير گروه ستمگر قرار مده .
پس به هر اندازه كه ايمان و توكل داشته باشيم از زير سلطه شيطان بيرون خواهي بود و در نتيجه از آلودگي و انحراف مصون خواهي ماند .
آثار توكل در روايات نيز آمده از جمله قوت و شجاعت است كه پيامبر اكرم(ص) فرمودند : “ من احب ان يكون اقوي الناس فليتوكل علي الله” كسي كه دوست دارد قوي ترين مردم باشد بايد بر خدا توكل كند. همت عالي از آثار ديگر توكل در روايات است و سومين آثار ديگر لزوم كار و فعاليت است مثلاپيامبر اكرم(ص) در روايات آمده كه گروهي را ديد كه به دنبال كشت و كار نمي روند. فرمودند: چه مي كنيد ؟ گفتند: ؟ما متوكلين هستيم و برخدا توكل مي كنيم فرمود : شما متوكل نيستيد بلكه متكل يعني سربار مردميد.
و در پايان بحث بايد گفت : طبق دعاي حضرت سجاد انسان مومن و خودساخته كارهاي خود را به خدا وا مي گذارد و در جميع مراحل زندگي او را پشتيبان خود مي داند به طوري كه ايشان مي فرمايند: پروردگارا! تنها به سوي تو استغاثه مي كنم و تو را مايه اميد مي شمارم و تو را مي خوانم و به تو پناه مي برم و به تو اطمينان دارم و تو را پشتيبان خود مي دانم و به تو ايمان مي آورم و به تنها به تو توكل مي كنم.
