یهودیت و الهیات جهانی

اشاره:
 دن کوهن شربوک در این مقاله به دیدگاه شمول گرایانه تنی چند از الهیدانان یهودی اشاره می کند و سپس با توجه به مشکلات و نیز تناقض های احتمالی این دیدگاه، بر ضرورت تدوین یک الهیات یهودی ناظر به تمام ادیان تأکید می کند. او مقاله «یهودیت و الهیات جهانی» را سرآغاز چنین کوششی می داند. به نظر شربوک، یهودیت در دوره های حاکمیت کتاب مقدس به رغم جهت گیری انحصارگرایانه، برای عقاید و اعمال اقوام دیگر احترام قائل بود. حاخام های قرون وسطا نیز چنین نگرش سهل گیرانه و روامدارانه به پیروان دیگر ادیان داشتند. از نظر نویسنده، امروزه چیزی بیش از رویکرد توأم با سعه صدر به ادیان جهان لازم است و باید در برداشت ما از دین، انقلاب کوپرنیکی صورت گیرد. شربوک با اشاره به دیدگاه کثرت گرایانه جان هیک و پل نیتر، ضرورت تغییر نگرش یهودیان از شمول گرایی به تکثرگرایی را یادآور می شود. از نظر او، ورای جلوه های دینی متعدد واقعیتی غایی وجود دارد. اختلاف های عقیدتی معلول عوامل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی است که در پس این عقاید قرار دارند. از نظر شربوک، برجسته ترین حوزه ای که کثرت گرایان یهودی می توانند در آن با پیروان ادیان دیگر در موقعیتی جهانی قرار گیرند، حوزه دعا و نیایش است.در جهان جدید با وجود ادیان بسیار، توجه روزافزونی به برقراری ارتباط میان ادیان جهان شده است، اما در یهودیت تنها چند متفکر به جد به مسئله تکثرگرایی دینی پرداخته اند. بحثی که لوئیس جیکبز، الهیدان یهودی، در کتاب الهیات یهودی مطرح کرده استثنای درخور توجهی بر این غفلت همگانی است. او در فصلی با عنوان «یهودیت و ادیان دیگر» تأکید می کند که یهودیت همواره از این نظر حمایت کرده است که تنها یک خدا وجود دارد و این که هیچ سنت دینی دیگری نمی تواند جای تورات را بگیرد. او معتقد است چنین عقیده ای یهودیان را به اظهار این مطلب واداشت که چنانچه عقاید ادیان دیگر با ایمان یهودی در تعارض باشند، بر خطا خواهند بود.
ادیان خاور دور یا چند خدایی اند یا الحادی. از دیدگاه یهودیان، برداشت مسیحیان از خدا خطاست. همین طور یهودیت انکار می کند که محمد(صلّی الله علیه و آله و سلّم) از طرف خدا وحی دریافت کرده باشد و با آوردن قرآن به جای تورات آخرین پیامبر خدا باشد (جیکبز ۱۹۷۳، ۲۸۹).
اما به رغم چنین موضع انعطاف ناپذیر و عاری از تسامحی، اشتباه خواهد بود اگر یهودیان نتیجه بگیرند که خدا خود را بر دیگران متجلی نساخته یا ادیان دیگر هیچ بهره ای از حقیقت ندارند، بلکه به عکس او می گوید که یک فرد یهودی باید این موضع را اتخاذ کند که حقیقت در یهودیت بیشتر از سایر ادیان است. مقاله دیگری را دیوید هارتمان، الهیدان یهودی اسرائیلی، درباره این موضوع نوشته است. او در مقاله «درباره امکانات تکثرگرایی دینی از دیدگاه یک یهودی» می گوید کتاب مقدس حاوی دو عهد و میثاق است: یکی عهد مربوط به خلقت و دو دیگر عهد مربوط به سینا. عهد خلقت با تمام انسان ها بسته شد; به عبارت دیگر، همگانی و برای همه نسل هاست. اما عهد سینا با بنی اسرائیل بسته شد; عهد سینا مشابه عهد خلقت است، و تمام جوامع دیگر را در بر می گیرد. هارتمان بر اساس این طرح استدلال می کند خدا خودش را در چندین مقطع از تاریخ بر گروه هایی از اقوام مختلف متجلی ساخته است. او در کتاب جدیدش به نام مکاشفه های متضاد تأکید می کند که تجلی در تاریخ همواره جزئی و ناقص است; زیرا مواجهه های الهی ـ انسانی نمی توانند کمال خدا را نشان دهند.نورمن سالمن، دانشمند ارتدکس بریتانیایی، همین اواخر موضوع تکثرگرایی دینی را در کتاب یهودیت و دین جهانی مورد بحث قرار داده است. او در فصلی با عنوان «تکثر ادیان» ادعا می کند که یهودیت دینی است با رسالتی برای تمام اقوام. او می گوید که در دوره های ایذا و شکنجه از این هدف جهانی غفلت شد، اما هرگز از بین نرفت. در دوران ناخوشایند، آن هدف کلی بر رسالت مسیحایی متمرکز شد و در عصر دانش و روشنفکری در تلاش یهودیان برای اصلاح بشر تبلور یافت. در راستای این هدف، «عهد نوح» (آن گونه که در هفت قانون نوح بیان شده) طرح و الگویی برای یافتن دیگران مطرح می کند، بی آن که نیازی به تغییر آیین آنها به یهودیت باشد. در عوض، اعتقاد به اصول والای عدالت و اخلاق از آنان تقاضا شده است. در چنین شرایطی، گفتوگوی ادیان ضرورتی است که از رسالت مشترک ما با ادیان دیگر ناشی می شود.به رغم مقالاتی که اخیراً در این باب نوشته شده ، تدوین یک الهیات یهودی فراگیر و ناظر به ادیان دیگر نیاز مبرم است. این مقاله در نظر دارد سرآغاز چنین تلاشی باشد. کتاب مقدس عبری سرآغاز آشکاری برای تدوین چنین الهیات یهودی ناظر به پلورالیزم دینی است. یهودیت در دوره های حاکمیت کتاب مقدس اساساً از نظر جهت گیری انحصارگرا بود، با این حال اقوام کافر را به خاطر عقاید و اعمالشان طرد و تخطئه نمی کرد. افزون بر این که، پیامبران بنی اسرائیل معتقد بودند که همه اقوام در آخرالزمان پروردگار خلقت را عبادت خواهند کرد. در طول دوره حاخامی، دیدگاه مربوط به تسامح فراگیر، پیوسته به زندگی یهودی جان تازه ای می بخشید. طبق گفته حاخام ها، اگر تمام غیریهودیان از قوانین ابلاغ شده به نوح تبعیت کنند، نزد خدا پذیرفته خواهند شد. تعدادی از حاخام های قرون وسطایی هنوز به این سنت پایبندند و در دوره جدید به طور روزافزونی به درستی و اصالت ادیان دیگر ، به ویژه مسیحیت، اذعان شده است. تقریباً در همه موارد متفکران یهودی از صورت های متنوع شمول گرایی حمایت کردند، زیرا به زعم آنها ، اگرچه یهودیت دینی برتر است، دیگر سنت ها نیز از حقایق دینی برخوردارند. تقریباً به مدت چهارهزار سال (هزاره) یهودیت به طرق مختلفی از دیدگاهی سهل گیرانه و فراگیر نسبت به ادیان دیگر حمایت کرده است.
با توجه به این نگرش بسیار سهل گیرانه یهودیت نسبت به سایر ادیان، آیا یهودیان باید از این هم فراتر رفته، سعه صدر بیشتری از خود نشان دهند؟ مشکلی که دیدگاه شمول گرایی یهودیت از دوران اولیه با آن مواجه بود، شماری از مشکلات الهیاتی جدی ای است که با آنها دست به گریبان است. شمول گرایان یهودی ظاهراً بر دو عقیده ناسازگار ذیل تأکید میورزند: اعتقاد به خدایی که نگران جهانیان است و نیز این عقیده که او خودش را به طور قطع تنها بر یک گروه خاص متجلی کرده است. با این وصف، اگر خدا حقیقتاً به سرنوشت تمام بشر تعلق خاطر دارد، تصور نکردنی است که او خودش را کاملا و به طور قطع بر قوم خاصی مکشوف سازد و اجازه دهد بقیه انسان ها در تاریکی و جهل بسر برند.
مسلماً آنچه امروزه مورد نیاز است، رویکردی به مراتب پذیراتر و توأم با سعه صدر نسبت به ادیان جهان است با استفاده از الگوی جان هیک، الاهیدان پروتستان، برای جهان ادیان، باید بگوییم امروزه در برداشت ما از دین یک انقلاب کوپرنیکی لازم است. در گذشته، حتی لیبرال ترین متفکران یهودی این عقیده را به خاطر داشتند که یهودیت کامل ترین تجلی الوهی است. آنها در عین حال که به ارزش ذاتی ادیان دیگر، خاصه مسیحیت، اذعان داشتند، معتقد بودند که یهودیت امید آینده بشریت است. این متفکران به دانشمندانی می مانند که قبلا از نظریه بطلمیموس درباره جهان حمایت می کردند، دیدگاهی که بر اساس آن زمین در مرکز جهان قرار داشت.
به هر حال، در جهان امروز یهودیان پیوسته با پیروان سنت های دینی دیگر در ارتباطند، از این رو، مشکل بتوان چنین عقیده بسته و تنگ نظرانه ای را تحمل کرد. در عوض، در حال حاضر لازم است که انقلابی کوپرنیکی در فهم ما از جهان ادیان رخ دهد. به جای این که یهودیت را در مرکز ادیان جهان بنشانیم، باید الگوی الهیات محوری را بپذیریم; به عبارت دیگر، چنین تحولی مستلزم ارائه الگویی است که برداشت یهودمحوری را با برداشت خدامداری در تاریخ دینی جابجا کند. بر این اساس، ادیان جهان باید واکنش های مختلف انسان به یک واقعیت الوهی تلقی شوند. در دوران سابق ، ادیان این واقعیت واحد را یا به طور خداباورانه ـ به عنوان خدای متشخص ـ یا غیرخداباورانه ـ به عنوان واقعیت نامتشخص ـ تصدیق می کردند، اما چنین اختلاف هایی در اصل، نتیجه تأثیرات تاریخی، فرهنگی یا روان شناختی بود.
بر پایه این نظریه، ورای تمام جلوه های دینی، یک واقعیت غایی وجود دارد. طبق واژگان عرفانی یهودیت، پروردگار این سوف نامتناهی در ورای فهم بشر ـ است. پروردگار واقعیت سرمدی ای است که الهام بخش همه ادیان از جمله یهودیت است. این واقعیت غایی به وجوه گوناگونی تعبیر می شود و این تعابیر و تفاسیر مختلف از یک واقعیت به ناچار سبب تنوع برداشت های متعارض و متفاوت می شود.
با تصور راه های بدیل و متفاوتی که به یک کوه ختم می شود، به خوبی می توان دیدگاه کثرت گرایانه را درباره ارتباط خدا با ادیان جهان به تصویر کشید; هر راهی نماد یک دین خاص است همراه با واقعیت الوهی ای که مثل ابری در بالای قله آن کوه در حرکت است. مسیرهای این جوامع دینی کاملا متفاوت است، با این وصف ، در نقاط مختلفی با هم تلاقی می کنند; این نقاط تلاقی را باید قلمروهایی دانست که در آنها مفاهیم دینی در سنت های مختلف یکدیگر را تکمیل می کند. بدین ترتیب، وقتی پیروان ادیان مختلف به نوک قله صعود کنند، با سنت هایی مشابه با سنت خاص خودشان مواجه خواهند شد. اما واقعیت الوهی ای که آنان به دنبال آن هستند، سرانجام با این کاوش های محدود دست یافتنی نیست. واقعیت الوهی به دلیل نامتناهی بودنش غیرقابل شناخت و غیرقابل درک، و به تعبیری همان ابر ناشناختنی است.این نمونه کثرت گرایانه تلویحاً می رساند که تصورات ادیان جهان از خدا در نهایت تصورات انسانی است. به عبارت دیگر، آنها راه های بی شمار تقرب جستن به واقعیتی الوهی و غیرقابل توصیف را به نمایش می گذارند. اختلاف های عقیدتی (نظیر اعتقاد یهودی ـ مسیحی به وجود یک زندگی در این دنیا در مقابل نظریه تناسخ آیین هندو)، بیانگر اختلاف عوامل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ای است که در پس این عقاید قرار دارد. این معیار کثرت گرایانه نه تنها مبنای نظری قابل فهم تری برای درک اختلاف های میان نظام های دینی پیشنهاد می کند، که مجال گسترده تری برای مواجهه درون دینی فراهم می آورد. شمول گرایان یهودی در گذشته این فرض را مطرح کردند که یهودیت حقیقت مطلق خدا را، که ادیان دیگر تنها بهره ای از آن دارند، آشکار می سازد. پلورالیزم یهودی در مقابل این فرض، یهودیان را به گفتوگوی مفید و ثمربخش با پیروان سایر ادیان تشویق می کند.این نمونه کثرت گرایانه جدید بیش تر برداشت فعلی ما را از جهان نشان می دهد; بر پایه این برداشت هیچ حقیقت ثابتی وجود ندارد، بلکه دعاوی صدق به واسطه ماهیتشان باید به روی دیدگاه های دیگر گشوده بماند. آنها خودشان را از طریق غلبه بر نظام های اعتقادی دیگر اثبات نمی کنند، بلکه از طریق آزمودن سازگاریشان با حقایق دیگر. چنین برداشتی درباره حقیقت نسبی، جهت گیری جدید را در فهم ما از حقیقت دینی پیشنهاد می کند. بر اساس این نظریه، حقیقت دینی ایستا و ثابت نیست، بلکه دستخوش تحول و تأثیر متقابل دائمی است.
این نمونه از حقیقت ارتباطی به هر دینی اجازه می دهد تا منحصر به فرد باشد; یعنی حقیقتی که آن دین دربردارد فقط برای پیروان همان دین مهم است. اما این حرف به طور کلی درست نیست. حقیقت دینی تنها با آن دسته از کسانی که بر آن صحه می گذارند مربوط است. از این رو، یهودیت آن گونه که شماری از شمول گرایان قبلی یهودی می گفتند یگانه دین حقیقی برای تمام بشر نیست، بلکه تنها برای قوم یهود حقیقی است. ممکن است اعتراض شود که چنین برداشت نسبی گرایانه از حقیقت دینی ناگزیر از میزان التزام و تعهد شخصی یک فرد به عنوان یک یهودی خواهد کاست. به هر حال، انسان می تواند کاملا ملتزم به یهودیت باشد و در عین حال واقعاً نسبت به ادیان دیگر سعه صدر داشته باشد. پل نیتر، متکلم امریکایی، می گوید انسان در اظهار محبت به همسرش هیچ نوع ادعای کلی نمی کند:
انسان می تواند کاملا و صادقانه به همسرش متعهد باشد، حتی اگر بداند اشخاص دیگری هم در این جهان وجود دارند که به همان سان خوب، عاقل و زیبا هستند; آری حتی هنگامی که با چنین اشخاصی آشنا می شود و از ارتباط با آنها لذت می برد. انحصار مطلق در مقام نظر یا عمل در هیچ عهد و پیمانی نه صادقانه است نه درست… (نیتر ۱۹۸۵، ۲۰۱).
به علاوه نیتر می گوید انسان با تعهد عمیق تر به همسرش و ایمان محکم تر به ازدواج، حقیقت و زیبایی دیگران را بیشتر ارج می نهد. همین طور التزام عمیق تر انسان به یهودیت، باعث می شود که او سعه صدر بیشتری به سایر ادیان روا دارد.
بدین ترتیب، موضع اعتقادی یک کثرت گرا هم قطعی است و هم توأم با سعه صدر; یعنی یهودیان را قادر می سازد تا بی نظیر بودن دین خود را تصدیق کنند و در عین حال آنان را وامی دارد تا اعتبار سایر ادیان را تصدیق کنند. شمول گرایی یهودی، با توجه به تأکیدی که بر کامل بودن و خاتمیت دارد، با آنچه در عرصه تنوع دینی تجربه شده منطبق و مناسب نیست. به جای برداشت یهودی محور از فعالیت خدا، واقعیت الوهی باید در مرکز جهان ادیان قرار گیرد. در چنین شرایطی، یهودیت را می توان یک جلوه دینی حقیقی و اصیل دانست. پس در اینجا مبنای جدیدی برای مواجهه مثبت و هماهنگی ادیان وجود دارد. به عبارت دیگر، اگر یهودیان بتوانند خودشان را از موضع مطلق گرایانه که دعاوی را واجد حقیقت مطلق و غایی می داند رها کنند، در این صورت راهی برای جلوه ای جدید و بنیادی از گفتوگوی یهودیت با سایر ادیان جهان گشوده می شود.تدوین الهیاتی که ناظر به پلورالیزم یهودی باشد، به دو پیش شرط بستگی دارد. نخست متکلمان یهودی باید افزون بر دین خودشان با ادیان دیگر نیز آشنا شوند. پلورالیزم یهودی نیازمند متفکرانی است که آنچه را ادیان جهان تجربه کرده اند و درباره ماهیت واقعیت الوهی، پدیده تجربه دینی، ماهیت نفس، مسئله وضعیت انسان و ارزش جهان گفته اند، تفسیر کنند. دوم، متکلمان یهودی باید تلاش کنند تا به بهترین وجه ممکن، علاوه بر تجربه های دینی پیروان ادیان دیگر به جهان افکار آنان نیز وارد شوند. این کار تنها از طریق مشارکت فعال در نحوه زندگی آنها می تواند عملی شود. بنابراین متکلمان یهودی باید به درون سنت های دیگر وارد شوند و بینش های به دست آمده را با برداشت دینی خودشان ربط دهند. چنین تأمل الهیاتی مستلزم نوعی آگاهی چندبعدی، میان فرهنگی و درون دینی است.پلورالیزم یهودی بیشترین سازگاری را با چنین رویکرد چندبعدی ای دارد که در آن همه ادیان متقابلا با اهمیت تلقی می شوند. پلورالیزم یهودی، با این فرض که به دنبال یک دیدگاه جهانی است، باید بر تلاش الهیاتی ای که در ترجمه متون دینی دیده می شود، تأکید کند. این کار مستلزم مواجهه دینی ای است که در آن یهودیان با پیروان سایر ادیان، که دعاوی صدق کاملا متفاوتی دارند، روبه رو شوند. چنین افرادی می توانند به متفکران یهودی کمک کنند تا پیش فرض ها و اصول اساسی خودشان را کشف کنند. در این فرایند طرف یهودی باید بتواند محدودیت های سنت خودش را بشناسد و در نتیجه تلاش آگاهانه ای به منظور کشف دیدگاه های مشترک با ادیان دیگر صورت دهد.
با توجه به تغییر نگرش از شمول گرایی یهودی به تکثرگرایی یهودی، اکنون در عمیق ترین سطح راه برای مواجهه درون دینی باز است. برجسته ترین حوزه ای که پلورالیست های یهودی می توانند در آن با پیروان ادیان دیگر در وضعیتی جهانی قرار گیرند، حوزه دعا و نیایش است. دیگر نباید یهودیان تصور کنند که باید از حضور در مراسم عبادی ادیان دیگر یا مشارکت در عبادت مشترک دوری گزینند، بلکه در یک دیدگاه پلورالیستی همه ادیانی که به عنوان راه های معتبر برای رسیدن به واقعیت غایی شناخته شده اند، پیروان همه ادیان جهان از جمله یهودیان را به فعالیت های دینی مشترک ترغیب می کنند. مهم در این خصوص تفکیک و تمایز سه نوع اصلی عبادت بین دینی است.
1. مراسم جوامع دینی خاص که در آن پیروان ادیان دیگر به عنوان مهمان دعوت می شوند. در چنین مواقعی رسم بر این است که از نماینده جامعه دینی مهمان درخواست می شود که دعای مناسب را از بر بخواند یا موعظه کند، اما مراسم مشترک باقی است.
2. گردهمایی های بین دینی که به تناوب برگزار می شود. در چنین جلسه هایی، معمولا نمایندگان هر جامعه دینی دعاها یا مطالب گزینش شده ای درباره یک موضوع مشترک را ارائه می کنند. حاضران در کنفرانس به گزیده هایی از مراسم که در آن تمایز و برجستگی هر دینی تصدیق می شود، گوش فرا می دهند، اما هر کس می تواند آزادانه مشارکت کند.
3. اجتماعات بین دینی با یک شیوه عبادی مشترک. در چنین مواقعی همه حاضران مشارکت می کنند و یک موضوع عمده و فراگیر وجود دارد. احتمالا از نماد وحدت بخشی نظیر روشن کردن شمع استفاده می کنند.
این مراسم، متنوع است و ویژگی های خاص خودشان را دارد. در مراسم نوع اول، یعنی هنگامی که پیروان یک دین، پیروان سایر ادیان را برای حضور در مراسم مخصوص خود دعوت می کنند، درصدد تغییر آیین آنها برنمی آیند، بلکه پای نوعی اعتراف آگاهانه به دوستی سنت های دینی دیگر در میان است. تکثرگرایان یهودی در چنین اجتماع و انجمنی کاملا باید احساس راحتی کنند. به عبارت دیگر، دیدگاه پلورالیستی فرایند یادگیری و مشارکت را ترغیب می کند. و مطلوب این است که مهمانان یهودی حاضر در مراسم عبادی جامعه دینی دیگر به ورود در تجربه دینی کسانی که دعا و نیایش می کنند، اهتمام ورزند. در این خصوص، کثرت گرای یهودی نباید احساس کند که ملزم به از برخواندن دعاها و خواندن سرودهای مذهبی کسانی است که دعاوی صدق آنان در تعارض با دعاوی صدق دین خودش است و با توجه به این که واقعیت را آن گونه که فی نفسه هست، نمی توان شناخت، ارائه صورت بندی ها و تقریرات متنوع از مراسم عبادی ادیان جهان را باید به عنوان برساخت های بشری ای شناخت که تلاش می کند تا ماهیت و فعالیت واقعیت الوهی را توصیف کند; یعنی آنها به عنوان نمونه ها و مدل هایی از الوهیت، مؤمنان را به سمت واقعیت غایی هدایت می کنند. از این منظر، تکثرگرایان یهودی برای شرکت در مراسم عبادی مورد احترام مسیحیان، مسلمانان، بودایی ها، هندوها و سیک ها و نیز پیروان همه ادیان جهان هیچ تردیدی نخواهند کرد.
همین طور در نوع دوم مراسم عبادی، یعنی آن نوعی که نمایندگان جوامع دیگر به ترتیب قرائت می کنند، کثرت گرایان یهودی باید از فرصت پیش آمده برای مشارکت دیگران در مراسم عبادی خاص خودشان استقبال کنند و باید بدون احساس اکراه، در مراسم عبادی سنت های دیگر به هنگام مقتضی شرکت کنند. مطابق با دیدگاه پلورالیستی، چنین مراسم عبادی سلسلهوار مبتنی بر احترام متقابل است و هر یک از جوامع دینی نقش عبادی یکسانی ایفا می کنند. معمولا چنین اجتماعاتی به منظور اثبات این نکته تشکیل می شود که طبیعت بشری وجه اشتراک همه ادیان جهان است. به عنوان مثال، همین نکته مبنای روز جهانی دعا برای صلح درآسیزی بوده است. پلورالیزم یهودی چنین ابتکاراتی را مغتنم شمرده و از آن حمایت می کند.
به نوع سوم مراسم عبادی، یعنی مراسم عبادی مشترک برمی گردیم. کثرت گرایان یهودی می توانند به این طریق باب دعای دسته جمعی با پیروان ادیان دیگر را بگشایند. در چنین شرایطی معمولا از شرکت کنندگان دعوت می شود خدای سرمدی و یگانه یعنی مبنای غایی وجود همه تعالیم دینی و موضوعات عبادی را همچون سرّ الوهی پرستش کنند. این صورت از مراسم عبادی با الهیات های کثرت گرایانه ای که در آن واقعیت غایی به عنوان یک امر نامتناهی ناشناختنی تلقی می شود و کاملا نمی توان آن را در دین خاصی بیان کرد، سازگاری قابل توجهی دارد. در مراسم عبادی ای از این نوع، تمایز هر دینی پذیرفته می شود و هیچ تلاشی به منظور جایگزین کردن این مراسم عبادی با دعا و نیایش جوامع دینی خاص صورت نمی گیرد. اما این فرض ضمنی وجود دارد که پیروان همه ادیانی که در پیشگاه واقعیت غایی سر تسلیم فرود می آورند، اسامی متفاوتی به او می دهند. بنابراین نوع سوم عبادت با اصول پلورالیزم یهودی هماهنگ است; یعنی ادیان دیگر را تصدیق می کند و در همان حال به محدودیت تمام انسان ها در مفهوم سازی از آن واقعیت غایی اذعان می کند.
قلمرو دومی که کثرت گرایان یهودی می توانند در آن قلمرو به پیروان ادیان دیگر ملحق شوند، قلمرو جهانی تحقیقات الهیاتی است. در گذشته الهیدانان یهودی تأکید می کردند که یهودیت دین برتر است; حتی لیبرال ترین شمول گرایان معتقد بودند که در آینده تمام انسان ها حقانیت یکتاپرستی یهودی را تصدیق خواهند کرد. الهیات یهودی به این معنا در طول قرن ها ویژگی یهودی مدار داشته است. اما امروزه نظر به تنوع دینی جهان دیگر نمی توان این نظریه را تأیید کرد، بلکه باید از نو تعریف کاملی از کارکرد الهیاتی ارائه شود. در جهان جدید متفکران یهودی باید اعتراف کنند که الهیات دیگر نمی تواند تنها در چارچوب یک سنت به شعایر دینی عمل کند. در وضعیت کنونی جهان، جستوجوی حقیقت دینی مستلزم اتخاذ رویکردی مبتنی بر گفتوگو است.
بنابراین، در آستانه ورود به قرن بیست و یکم یهودیت در شرف یک بیداری جدید قرار دارد. به دنبال قرن ها تسامح اکنون راه برای یهودیان باز است تا جهت گیری کامل دین یهودیت را در ارتباط با سایر سنت های دینی دوباره تقریر و تدوین کنند. با تغییر از شمول گرایی به تکثرگرایی دیگر لازم نیست ادیان دیگر از منظر یهودمحوری تفسیر شوند، بلکه با قرار دادن خدا در مرکز جهان ادیان، یهودیت می تواند ذهنیت اجتناب ناپذیر همه اعتقادات دینی را، از جمله عقایدی که در میراث یهودیت وجود دارد، تصدیق کند. بنابراین، تکثرگرایی یهودی درصدد تصدیق این نکته است که همه ادیان راه های جداگانه ای برای رسیدن به واقعیت الوهی برمی گزینند و حتی در نقطه اوج این ارتفاع، واقعیت الوهی آنگونه که هست، فراتر از ادراک بشر است. آن امری ناشناخته و ورای ادراک بشر است.
کتابنامه Cohn-Sherbok, Dan. Judaism and Other Faiths. Basingstoke, 1994.
Hartman David. “On the Possibilities of Religious Pluralism from a Jewish Point of View.” In: Immanuel. 1983.
Jacobs, Louis. A Jewish Theology. New York, 1973.
Knitter, Paul. No Other Name. New York, 1985.
Sotomon, Norman. Judaism and World Religion. London, 1992.
نویسنده: دن کوهن شربوک ، رضا گندمی