احسان و نيکی به پدر و مادرِ از دنيا رفته اهميّتش از پدر و مادرِ زنده بيشتر است ؛ زيرا آنان دستشان از اين عالم کوتاه است و نمی توانند برای خودشان کاری بکنند و بدين جهت آثار
وبرکاتش نيز برای فرزند بيشتر مي باشد .
قَالَ النَّبِيُّ صلی الله عليه و آله و سلم : لَا تَنْسَوْا مَوْتَاكُمْ فِي قُبُورِهِمْ وَ مَوْتَاكُمْ يَرْجُونَ إِحْسَانَكُمْ وَ مَوْتَاكُمْ مَحْبُوسُونَ يَرْغَبُونَ فِي أَعْمَالِكُمُ الْبِرَّ وَ هُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَهْدُوا إِلَى مَوْتَاكُمُ الصَّدَقَةَ وَ الدُّعَاءَ .
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل / ج2 / 114
پيامبر اکرم صلی الله عليه و آله و سلم فرمودند : در گذشتگانتان را فراموش نکنيد و بدانيد آنان چشم انتظار احسانِ شمايند و در عالمِِ ديگر زندانی هستند و اميد به خيرات شما دارند و خودشان توان انجام آن را ندارند و دستشان کوتاه است ، سعی کنيد با صدقه و دعا ، برايشان هديه بفرستيد .
( ۲) در موردِ پدر و مادر ، زنده و مرده نداريم . اگر شخصي در زمان حيات والدينِ خود عاقّ والدين بوده مي تواند بعد از حياتشان به آن ها نيكي كند لذا به نظر مي رسد راه جبران هم ، باز همين پدر و مادر هستند .
1 . از آنجا كه گاهى در رابطه با حفظ حقوق پدر و مادر، احترام آنها و تواضعى كه بر فرزند لازم است، ممكن است لغزشهائى پيش بيايد كه انسان آگاهانه، يا ناآگاه، به سوى آن كشيده شود، در آخرِ آيه ي مربوط به والدين ، مىفرمايد: « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً؛ پروردگار شما از درون دلهاى شما آگاه است (اگر لغزشى در اين زمينه داشتيد و جبران كرديد شما را عفو مىكند چرا كه) هر گاه صالح باشيد او توبه كنندگان را مىبخشد / سوره اسراء / 25 ».
2 . تفسير
«پروردگار شما به آنچه در دل و جان شما است از شما آگاهتر است» «رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ».
چرا كه علم او در همه زمينهها حضورى، ثابت، ازلى، ابدى و خالى از هر گونه اشتباه است، در حالى كه علوم شما واجد اين صفات نيست.
بنابراين، اگر بدون قصد طغيان و سركشى در برابر فرمان خدا لغزشى در زمينه احترام و نيكى به پدر و مادر از شما سر زند، و بلافاصله پشيمان شويد و در مقام جبران برآئيد مسلّماً مشمول عفو خدا خواهيد شد: «اگر شما صالح باشيد و توبهكار، خداوند توبهكاران را مىآمرزد» «إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلا وَّابِينَ غَفُوراً».
«أَوَّاب» از ماده «أَوْب» (بر وزن قوم) بازگشت توأم با اراده را مىگويند، در حالى كه رجوع، هم به بازگشت با اراده گفته مىشود، و هم بى اراده، به همين دليل، به «توبه»، «اوبه» گفته مىشود، چون حقيقت توبه بازگشت توأم با اراده به سوى خداست.
و از آنجا كه «أَوَّاب» صيغه مبالغه است، به كسى گفته مىشود كه: هر لحظه از او خطائى سر زند، به سوى پروردگار بازمىگردد.
اين احتمال نيز وجود دارد كه: ذكر صيغه مبالغه، اشاره به تعدّد عوامل بازگشت و رجوع به خدا باشد، زيرا ايمان به پروردگار از يكسو، توجّه به دادگاه عالم قيامت از سوى ديگر، وجدان بيدار از سوى سوم، و توجّه به عواقب و آثار گناه از سوى چهارم دست به دست هم مىدهند، و انسان را مؤكّداً از مسير انحرافى به سوى خدا مىبرند.
تفسير نمونه، ج12، ص: 95
3 . عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: يَكُونُ الرَّجُلُ عَاقّاً لِوَالِدَيْهِ فِي حَيَاتِهِمَا فَيَصُومُ عَنْهُمَا بَعْدَ مَوْتِهِمَا وَ يُصَلِّي وَ يَقْضِي عَنْهُمَا الدَّيْنَ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُكْتَبَ بَارّاً بِهِمَا .
بحار الأنوار (ط – بيروت) / ج71 / 84 / باب 2 بر الوالدين و الأولاد
حضرت صادق عليه السلام می فرمايد : شخصی در زمانِ زنده بودنِ پدر و مادر عاقِّ آنان بوده ولی پس از مرگشان روزه و نمازِ فوت شده آنان را جبران نموده وبدهی های آنان را می پردازد و مرتّب دنبال پاک نمودنِ آنان است در نتيجه جزء نيکی کنندگان به پدر و مادر نوشته می شود .
4 . سؤال : شخصی در زمان حياتِ پدر و مادر عاقّ آنها بوده است آيا بعد از فوت آنها راهی برای راضی کردنِ آنها وجود دارد ؟
جواب : بلی می تواند کاری کند که آنها راضی شوند مثل اينکه برای آنها اعمال خير انجام دهد ، صدقه دهد برای آنها طلبِ مغفرت کند ، عباداتِ قضا شده آنها را قضا کند اگر بدهی مالی خصوصاً مظالمِ عباد ولو احتمالی به ذمّه آنهاست بپردازد و مانند اين کارها .
جامع المسائل ، ج ۲ ، سؤال ۱۰۳۴
( ۳) عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله عليه و آله و سلّم : سَيِّدُ الْأَبْرَارِيَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا.
بحار الأنوار (ط – بيروت) / ج71 / 86 / باب 2 ، بر الوالدين و الأولاد
حضرت صادق عليه السلام از آباء و اجدادشان عليهم السلام از پيامبر اکرم صلی الله عليه و آله و سلّم نقل کرده اند که فرمود : سيّد و آقای خوبان در قيامت کسی است که به پدر و مادرش حتّی پس از مرگشان احسان و نيکی نمايد .
