خدا گاهي مسخره مي کند!

در قرآن عبارتي به کار رفته است که مفهوم آن نياز به توضيح دارد، و آن اينکه خداوند منافقان را به باد تمسخر و استهزاء مي گيرد:
«اللَّه يستهزئُ بهم…»(بقره، آيه 15)
درمورد اين آيه شريفه كه خدا آنان را مسخره مى كند، ديدگاهها متفاوت است:
1. كيفر تمسخر آنان
بعضى معتقدند كه خدا آنان را به سبب تمسخرشان كيفر مى كند، و از اين كيفر، با اصطلاح «استهزا» ياد شده است؛ چرا كه در فرهنگ عرب، جزاى هر عملى را به همان نام ذكر مى كنند. در قرآن نيز آمده است كه:
«وَ جَزاؤُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلَها …»1
و كيفر بدى، مانند آن، بدى خواهد بود…
اين سخن، بى ربط نيست، چراكه كيفر وقتى عادلانه باشد، بد نيست؛ امّا عنوان آن در اينجا مانند خود گناه، واژه «بد» است.
در روز رستاخيز، هنگامى كه منافقان وارد دوزخ مى شوند و درميان شعله هاى سوزان آتش قرار مى گيرند و راه نجاتى نمى يابند، بناگاه درى به سوى بهشت براى آنان گشوده مى شود و آنان بدان سو هجوم مى برند؛ امّا با نزديك شدن به آن، در بسته مى شود؛ آنگاه در ديگرى نمايان مى شود و باز هم پس از هجوم آنان، بسته مى شود؛ و همينطور خداوند آنان را به مسخره مى گيرد
آيه شريفه زير نيز بسان آيه گذشته، كيفر «عقوبت» را همان «عقوبت» ناميده است:
وَ اِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ…»2
اگر عقوبت كرديد، همانگونه كه عقوبت شده ايد، [عنصر متجاوز را] به عقوبت برسانيد…
در اشعار عرب نيز نظير اين مورد، بسيار آمده است.
2. نكوهش منافقان
خدا آنان را براى اين كارشان نكوهش مى كند. در فرهنگ عرب نيز بسيار اتّفاق مى افتد كه واژه اى را بجاى واژه ديگر كه از جهت معنى به آن نزديك است، بكار مى برند.
3. عذاب و نابودى آنان
ابن عبّاس مى گويد:
معناى آيه شريفه اين است كه خدا به منافقان نعمت مى دهد و آنان مى پندارند كه اين نعمت و بخشايش، پاداش كردار آنان است؛ درحاليكه خداوند تنها به اين جهت به آنان نعمت مى بخشد كه در كردار ظالمانه و زشت خود بمانند و درنتيجه به نگونسارى دنيا و عذاب آخرت گرفتار آيند. آرى؛ از اين رو به اين نعمت دهى تمسخر گفته شده است كه ظاهر آن نعمت، و حقيقت آن كشاندن منافقان به نابودى و كيفرى است كه با عملكرد زشت خويش درخور آن شده اند.
4. در اين جهان بسان مردم باايمان امّا …
خداوند منافقان را به دليل اظهار ايمان در اين جهان، در مقررّات ارث، نكاح، دفن و مشابه آن، همرديف مسلمانان قرار داده است امّا به سبب نفاق و كفر درونى، در جهان ديگر، آنان را همانند كفرگرايان عذاب خواهد كرد؛ و اين دو شيوه برخورد با آنان در دنيا و آخرت بسان تمسخر آنان است.
5. در دوزخ …
ابن عبّاس مى گويد:
در روز رستاخيز، هنگامى كه منافقان وارد دوزخ مى شوند و درميان شعله هاى سوزان آتش قرار مى گيرند و راه نجاتى نمى يابند، بناگاه درى به سوى بهشت براى آنان گشوده مى شود و آنان بدان سو هجوم مى برند؛ امّا با نزديك شدن به آن، در بسته مى شود؛ آنگاه در ديگرى نمايان مى شود و باز هم پس از هجوم آنان، بسته مى شود؛ و همينطور خداوند آنان را به مسخره مى گيرد و مردم باايمان به آنان مى خندند. قرآن مى فرمايد:
«فَالْيَوْمَ الَّذينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفّارِ يَضْحَكُونَ.»3
امّا امروز مؤمنان هستند كه به كافران مى خندند.
با ترسيم ديدگاههاى پنجگانه درمورد اين آيه شريفه روشن شد كه منظور از اينكه خدا آنان را مسخره مى كند، چيست. گفتنى است كه تمامى اين وجوه را مى توان در تفسير آياتى نظير اين آيه شريفه مدّ نظر قرار داد؛ ازجمله در آياتى چون: «… وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُاللَّهُ …»4 و يا «…يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ …»5 كه هر دو درمورد منافقان نازل شده است.
«و يمدّهم فى طغيانهم يعمهون»
 
برگرفته از تفسير مجمع البيان، طبرسي
1.شوري/40
2.نحل/126
3.مطففين/34