علوم خَفيه يا علوم غريبه يکي از دو شاخه “علوم” در تقسيمات قديمي دانشها در نظام آموزش مدارس اسلامي بودهاست. شاخه ديگر، يعني علوم جَليه، به طب و منطق و هندسه و غيره مربوط است قوانين مشخصي داشت و در کتابها نوشته و در مکاتب تدريس ميشد، ولي علوم خفيه ـ که علوم غريبه نيز ناميده ميشوند ـ به نيروهاي مافوق طبيعت ميپردازد و اسرار آن در نزد عالمانش پنهان ميماند.
باور اکثريت دانشمندان امروزي بر اين است که توضيحات و ادعاهاي نهانشناسي يا همان علوم خفيه با علم امروزين سازگاري ندارد و از راههاي علمي بر مبناي روشهاي علوم امروزي اثباتپذير نيست زيرا علوم امروزي بيشتر به نوعي ادامه دهنده مسير پوزيتيويسم (تجربهگرائي) صرف جهت رسيدن به حقايق هستند و با توجه به نسبي و ناقص بودن علوم امروزي نميتوان دليل محکمي بر وجود يا عدم وجود چيزي که در اين دايره (تجربهگرائي) نميگنجد آورد.
شاخههاي علوم خفيه اينهاست:
•کيميا: کوشش در دگرش (تبديل) کانيها و فلزات، علم اکسير. •ليميا: تبديل قواي فاعل به مفعول يا بالعکس، علم طلسمات. •هيميا: احوال ستارگان و حيوانات مرتبط با آنها، علم تسخيرات. •سيميا: راز و رمز اعداد ديدن و تصرف موجودات تخيلي، علم خيالات.
•ريميا: تردستي يا علم شعبدات.
پنج حرف اول نام اين شاخهها که «خمسه مُحتجبه» ناميده ميشدند، عبارت «کُلَه سِر» را ميسازد که به معني مجموعه اسرار است.[۱]
علوم و فنوني مثل طالعبيني، جفر (عددشناسي يا گماتريا) و رمل در رابطه با علوم شکل گرفتند و استفاده ميشوند.
کليه شاخههاي علوم غريبه در کتب شيعه به ۳۳ شاخه به قرار زير تقسيم ميشود:
علوم خفيه
خمسه مُحتجبه کيميا • ليميا • هيميا • سيميا • ريميا
خواصشناسي خواص اسماءالله • خواص آيات و سورهها • خواص ادعيه • اَحراز • خواص اوراد و اذکار و ختمات • خواص تعاويذ و رُقي • خواص حروف و جُمَل و اشکال • خواص الاشياء
ديگر شاخهها جفر • رمل • علم اعداد • علم اوفاق • تفأل • استخاره • علم الاعضاء • علم الاکتاف • وهم و دم • قيافهشناسي • کفبيني • علم احکام نجوم • ملاحم • تعبير خواب • هيپنوتيزم • مانيتيزم • تلقين به نفس • تلهپاتي • تخليه روح • روشنبيني
دانشمندان و علوم خفيه
از قديميترين نامهايي که با علوم خفيه پيوند خورده، نام بليناس حکيم است، که در منابع بسياري از جمله کتاب الفهرست (تأليف در ۳۷۷ هجري) [۲] و تاريخ الحکماء[۳] به عنوان بنيانگذار علوم غريبه ياد شدهاست. در ميان دانشمندان ايراني نيز ابن سينا، خواجه نصيرالدين طوسي و شيخ بهائي در مورد علوم غريبه آثاري دارند. ابن سينا رساله کنوزالمعزمين را دراين مورد نوشت و قسمتهايي از کشکول شيخ بهايي به علوم غريبه و خواص اسماء حسني اختصاص دارد. [۴]
يادداشتها
1.↑ تناولي، ص ۱۷
2.↑ الفهرست، ص. ۳۷۳، ۴۳۴ و ۵۰۳
3.↑ تاريخ الحکما، ص. ۶۴ و ۱۱۹
4.↑ تناولي، صص. ۱۸-۱۹
منابع
•علياکبر دهخدا، لغتنامه دهخدا.
•پرويز تناولي، طلسم: گرافيک سنتي ايران، نشر بنگاه، ۱۳۸۵، ISBN ۹۶۴-۹۶۳۸۳-۴-۲
•ابوالحسن جمالالدين عليبن يوسف قفطي، تاريخ الحکما، تهران ۱۳۴۷
•ابوالفرج محمدبن اسحق النديم، الفهرست، تهران ۱۳۹۳ ه.ق.
