پرسش ـ تفاوت برزخ و قيامت چيست؟
پاسخ ـ از آيات قرآن و روايات استفاده ميشود كه انسانها بعد از مرگ و قبل از برپايي قيامت، مدتي را در عالم برزخ ميگذرانند: «مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ اِلي يَوْمَ يُبْعَثُونَ» (عبدالنبي نمازي، معاد از ديدگاه قرآن و روايات بي جا، انتشارات منبع، 1380، ص 2 ـ 141. ) بنابراين، برزخ، حدّفاصل بين دنيا و آخرت است. هرچند بشر به دليل محدوديتهاي فراوان، توانايي فهم و درك درست نظام حاكم بر عالم برزخ و قيامت را ندارد ـ همانند جنين در رحم كه قادر به درك دنياي خارج نيست ـ امّا با اتكا به وحي و سخنان معصومين(ع) ميتواند تا حدّي از آن جهان شناخت به دست آورد. بر همين اساس، برخي از ويژگيهاي عالم برزخ و قيامت را از منظر قرآن و روايات بيان ميكنيم تا فرق آن دو از يكديگر روشن گردد:
1 . عالم برزخ از آن جهت كه مقدّمه ورود به قيامت است، همانند بازداشتگاه موقّت خواهد بود. البته طولاني بودن يا كوتاه بودن آن به تناسب وضعيّت اشخاص، مختلف ميباشد. براي مؤمن، بسيار زود و براي گنهكار بسيار دير خواهد گذشت. (همان، ص 146.)
2 . براساس برخي روايات، در عالم برزخ (قبر)، تنها از دو دسته مؤمن محض و كافر محض سؤال ميگردد و پرونده اعمال بقيه تا زمان قيامت مسكوت خواهد ماند و هريك به تناسب وضعيتي كه در دنيا داشتهاند، متنعّم يا معذّب خواهند بود. (همان.)
3 . شفاعت ائمه(ع) تنها در قيامت كارساز است. بنابراين، در عالم برزخ هركس با نتيجه اعمالش به سر خواهد برد؛ به همين دليل، امامان(ع) نسبت به وضعيت شيعيان در عالم برزخ اظهار نگراني ميكردند؛ چنان كه امام صادق(ع) در خطابي به شيعيان ميفرمايد:
سوگند به خدا تمام شيعيان ما بهشتي هستند… درقيامت همه شما در سايه شفاعت پيامبر اكرم(ص) وارد بهشت ميشويد، اما به خدا قسم من نگران عالم برزخ شما هستم. (بحارالانوار، ج 6، ص 267.)
4 . تفاوت منازل و مَواقف (مواقف به محلهاي توقف در عالم برزخ گفته ميشود. ) عالم برزخ با عالم قيامت از ديگر مواردي است كه فرق آن دو را از يكديگر واضحتر ميكند. مواقف برزخ در مقايسه با قيامت بسيار محدود است و عبارت است از اموري مانند قبر، سؤال فرشتگان الهي. در حالي كه مواقف قيامت بسيار است و بر اساس مفاد برخي آيات قرآن، به پنجاه مَوقف ميرسد كه زمان هريك از آن مواقف نيز هزار سال خواهد بود. (حسين مظاهري، معاد در قرآن قم: انتشارات شفق، 1364 ص 148.)
5 . به هم خوردن نظام حاكم بر دنيا ـ زمين و آسمان ـ در قيامت، از ديگر اموري است كه فرق آن را با عالم برزخ روشن ميكند؛ (به آيات قيامت رجوع شود.) چون نظم و سنّتهاي حاكم بر طبيعت، با وجود عالم برزخ همچنان پايدار و استوار خواهد بود.
6 . فرق ديگر عالم برزخ با قيامت، در كيفيت حالات انسانها است. وحشت و اضطراب صحنههاي قيامت به گونهاي است كه تمامي پيوندهاي نسبي و سببي از هم گسسته شده و هركس به فكر نجات خويش است؛ چنانكه قرآن كريم ميفرمايد:
يَوْمَ يَفِرُّ المَرءُ مِنْ اَخيه وَاُمِّهِ وَاَبيه وَصاحِبَتِه وَبَنيه… (عبس 80، آيه 34. )
روزي كه انسان از نزديكترين كسان، برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندش هم ميگريزد.
در حالي كه ارواح مردگان در عالم برزخ به كارهاي زندگان (بستگان و…) توجه داشته، از رفتار خوب يا بد آنان نيز متأثر ميگردند.
فرقه اي ديگري نيز بين دو عالم برزخ و قيامت وجود دارد كه بايد با مراجعه به كتب مربوط به معاد و عالم برزخ از آنها آگاه شد.
