زنان، جایگاه و حقوق (۱)

این مجموعه، به احادیثى در باره جایگاه زن و خاستگاه اجتماعى او اختصاص یافته است و نخست روایاتى در زمینه ارزش فرزند دختر و مبارزه اسلام با افکار جاهلى در این خصوص، بازگو مى‏شود. ذکر این روایات، از دو نظر براى ما قابل توجه است، یکى تأکید بر بطلان این تفکر جاهلى که هنوز رسوبات آن در گوشه و کنار مشاهده مى‏شود؛ یعنى تفاوت گذاشتن میان فرزند دختر و پسر، و دیگر اینکه نشان‏دهنده تلاش جدى و پى‏گیر اسلام و اولیاى عظیم‏الشأن آن در دفاع از ارزشهاى انسانى زن، و طرد فرهنگ منحطّ دوران جاهلى است. اسلام کوشش کرده است این واقعیت در جامعه تثبیت شود که داشتن فرزند دختر یک ارزش است و نه ضد ارزش، و زن و مرد از نظر حقیقت انسانى داراى یک منزلت هستند و تفاوتى میان آن دو نیست.بهترین فرزندانتان
1. پیامبر اکرم(ص):
خَیْرُ اَوْلادِکُمْ الْبَناتُ؛(۱)
دختران، بهترین فرزندان شما هستند.خوش‏قدمى زن
1. پیامبر اکرم(ص):
مِنَ الْمَرْأَهِ أَنْ یَکُونَ بِکْرُها جارِیَهً؛(۲)
از میمنت و خوش‏قدمى زن، این است که اولین فرزندش دختر باشد.
دختر، چه خوب فرزندى است!
3. پیامبر اکرم(ص):
نِعْمَ الْوَلَدُ، الْبَناتِ؛ مَلَطَّفاتٌ مُجَهَّزاتٌ، مُؤَنَّساتٌ، مُبارَکاتٌ، مُفَلَّیاتٌ؛(۳)
دختران چه فرزندان خوبى هستند! چرا که گرم و با لطافتند، آماده به خدمتند، انس‏گیر و با الفتند، با برکتند، و پاکیزه‏اند.
نعمت یا حسنه
4. امام صادق(ع):
الْبَناتُ حَسَناتٌ وَ الْبَنُونَ نِعْمَهٌ وَ إنَّما یُثابُ عَلَى الْحَسَناتِ وَ یُسْأَلُ عَنِ النِّعْمَهِ؛(۴)
دختران، حسنه و نیکى‏اند، و پسران، نعمتند. و همانا بر حسنات ثواب و پاداش داده مى‏شود ولى از نعمت سؤال و بازخواست مى‏گردد.
یکى از جنبه‏هاى حسنه بودن دختران، خود وجود آنان و بها دادن به آنهاست، چرا که مبارزه‏اى عملى با فرهنگ جاهلى است. از جانب دیگر حسنه شمردن آنها این توهم غلط را نفى مى‏کند که آنان سربار زندگى‏اند، با این گمان که این فرزندان پسر هستند که مى‏توانند بارى را از دوش پدر و مادر بردارند. در روایت بعدى، بهشت، پاداش کسانى معرفى شده است که داراى فرزند دخترند. واضح است که صرف داشتن فرزند دختر نمى‏تواند چنین پاداشى را به دنبال داشته باشد بلکه در یک فضاى اسلامى و در یک زندگى سالم با شرایط مورد توجه اسلام، چنین ارزشهایى نیز معنا پیدا مى‏کند و داشتن فرزند دختر و حضور او یک ارزش به شمار خواهد رفت.در مسیر بهشت
5. پیامبر اکرم(ص):
مَنْ عالَ ثَلاثَ بَناتٍ اَوْ ثَلاثَ اَخَواتٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّه.
قِیلَ: یا رَسُولَ اللَّه! وَاثْنَتَیْنِ؟
قالَ: وَاثْنَتَیْنِ.
قِیلَ: یا رَسُولَ اللَّهِ! وَ واحِدَهً؟
قالَ: وَ واحِدَهً؛(۵)
کسى که سه دختر یا سه خواهر را سرپرستى کند؛ بهشت بر او واجب گردد.
گفته شد: اى رسول خدا! دو تا نیز؟
فرمود: دو تا نیز.
گفته شد: اى رسول خدا! یکى نیز؟
فرمود: یکى نیز.
مبارزه با یک پدیده فرهنگى غلط در جامعه که سالها ریشه دوانده و زدودن آثار آن، طبیعى است که نیازمند سالها تلاش و کار مستمرّ فرهنگى و علمى است. و چندان جاى شگفتى نیست که هنوز در میان جامعه اسلامى و اصحاب پیامبر اکرم(ص) و حتى یاران امامان(ع) کسانى باشند که رگه‏هایى از فرهنگ غلط دوران جاهلیت در باره زن و دختر در باورهایشان جاى داشته باشد و آثار آن در گوشه و کنار، میان گفتار و کردارشان ظاهر گردد. روایات بعدى نشان دهنده این واقعیت است.گل خوشبو
6. این مژده به پیامبر اکرم(ص) داده شد که داراى دخترى شده است. حضرت(ص) به چهره اصحابش نگاه کرد و آثار کراهت و ناخشنودى را در آنها مشاهده نمود؛ فرمود:
ما لَکُمْ! رَیْحانَهٌ أَشُمُّها وَ رِزْقُها عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. وَ کانَ(ص) أَبا بَناتٍ؛(۶)
شما را چه مى‏شود! گیاه خوشبویى است که آن را مى‏بویم و روزى او هم، بر عهده خداوند عزوجل است. و حضرت(ص) پدر چندین دختر بود.
7. جارود بن‏منذر:
قالَ لی أَبُوْعَبْدِاللَّهِ(ع): بَلَغَنی اَنَّهُ وُلِدَ لَکَ اِبْنَهٌ فَتَسْخَطُها؛ وَ ما عَلَیْکَ مِنْها؟ رَیْحانَهٌ تَشُمُّها وَ قَدْ کُفِیْتَ رِزْقَها، وَ کانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) أَبا بَناتٍ. (۷)
حضرت صادق(ع) به من فرمود: به من خبر رسیده که داراى دخترى شده‏اى، اما براى آن ناراحت و خشمناکى؛ چه ضررى به تو دارد؟ گیاه خوشبویى است که آن را مى‏بویى و روزى‏اش هم که به عهده تو نیست؛ رسول خدا(ص) پدر چندین دختر بود.
از همین روایات مى‏توان به درجه بى‏مهرى و تحقیر زن و دختر در دوران ظهور اسلام از همین روایات پى برد چرا که بعد از حدود یک قرن از پیدایش اسلام و مبارزه علیه ظلمى که در حق زنان مى‏رفت، هنوز نیز آثار آن حتى در میان برخى مؤمنانى که با معارف اهل‏بیت(ع) نیز آشنایى داشتند مشاهده مى‏شد. طبیعى است که در چنین بینشى، آن مادرى نیز که چنین فرزند مغضوبى را به دنیا آورد مورد سرزنش و تحقیر باشد. روایت بعدى گویاى همین امر است.به من خیانت کرده!
8. یکى از اصحاب امام صادق(ع):
تَزَوَّجْتُ بِالْمَدِینَهِ فَقالَ لی اَبُوعَبْدِاللَّهِ(ع): کَیْفَ رَأَیْتَ؟
فَقُلْتُ: ما رَأَى‏ رَجُلٌ مِنْ خَیْرٍ فیِ امْرَأَهٍ اِلاّ وَ قَدْ رَأَیْتُهُ فِیها، وَ لکِنْ خانَتْنی.
فَقالَ: وَ ما هُوَ؟
قلتُ: وَلَدَتْ جارِیَهً!
فَقالَ: لَعَلَّکَ کَرِهْتَها؛ اِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ: «آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ لا تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً (۸)»؛(۹)
در مدینه ازدواج کردم. پس از آن، امام صادق(ع) از من در باره همسرم پرسید: او را چگونه دیدى؟
عرض کردم: هیچ مردى، خیرى را در زنى ندید مگر اینکه من آن را در همسرم دیدم، اما به من خیانت کرد!
حضرت(ع) فرمود: چه خیانتى؟
عرض کردم: دخترى زایید!
حضرت(ع) فرمود: شاید تو این دختر را خوش ندارى [ولى بدان که‏] خداوند عز و جل مى‏فرماید:
«پدرانتان و فرزندانتان، شماها نمى‏دانید کدام یک از آنان براى شما سودمندترند».
این گونه برخوردها ناشى از ضعف ایمان و غفلت از ارزشهاى انسانى و اسلامى است، و همان گونه که در روایت بعدى آمده این خداى متعال است که به هر کس بخواهد پسر مى‏دهد و به هر کس بخواهد دختر مى‏بخشد؛ چنان که مى‏فرماید:
«یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ اِناثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ».(۱۰)
انتخاب خداوند تعالى
9. حسین بن‏سعید:
وُلِدَ لِرَجُلٍ مِنْ اَصْحابِنا جارِیَهٌ فَدَخَلَ عَلى‏ اَبی‏عَبْدِاللَّهِ(ع) فَرَآهُ مُتَسَخِّطاً، فَقالَ لَهُ: أَرأَیْتَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ اَوْحى‏ اِلَیْکَ أَنْ أَخْتارَ لَکَ اَوْ تَخْتارَ لِنَفْسِکَ، ما کُنْتَ تَقُولُ؟
قالَ: کُنْتُ اَقُولُ: یا رَبِّ! تَخْتارُ لیِ.
قالَ: فَاِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدِ اخْتارَ لَکَ …(۱۱).
مردى از اصحاب ما داراى فرزند دخترى شد. پس از آن به خدمت امام صادق(ع) رسید؛ حضرت(ع) او را خشمناک دید؛ به او فرمود: بگو ببینم، اگر خداوند به تو وحى مى‏کرد که من براى تو انتخاب کنم یا تو براى خودت انتخاب مى‏کنى، چه مى‏گفتى؟
عرض کرد: مى‏گفتم: اى پروردگار! تو برایم انتخاب کن.
حضرت(ع) فرمود: خوب، خداى عز و جل براى تو [دختر را] برگزیده است … .
ارزش‌‏گذارى قرآن
10. هنگامى که اسماء بنت‏عُمَیْس، به همراه شوهرش، جعفر ابن‏ابى‏طالب از حبشه برگشت، وارد بر زنان پیامبر اکرم(ص) شد و گفت:
هَل فِینا شَى‏ءٌ مِنَ الْقُرْآنِ؟
قُلْنَ: لا.
فَأتَتْ رَسُولَ اللَّهِ فَقالَت: یا رَسُولَ اللَّهِ! اِنَّ النِّساءَ لَفیِ خَیْبَهٍ وَ خَسارٍ!
فَقالَ: وَ مِمَّ ذلِکَ؟
قالَت: لِاَنَّهُنَّ لا یُذْکَرْنَ بِخَیْرٍ کَما یُذْکَرُ الرِّجالُ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ «اِنَّ الْمُسلِمِینَ وَالْمُسْلِماتِ وَ المُؤْمِنینَ وَ المُؤْمِناتِ وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصّادِقِینَ وَ الصّادِقاتِ وَ الصَّابِرِینَ وَ الصَّابِراتِ وَ الْخاشِعِینَ وَ الْخاشِعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقینَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمِینَ وَ الصَّائماتِ وَ الْحافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیراً وَ الذَّاکِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرهً وَ اَجْراً عَظِیماً (۱۲)»؛(۱۳)
آیا چیزى از آیات قرآن در باره ما نازل شده؟
گفتند: نه.
لذا اسماء به محضر رسول خدا(ص) آمد و عرض کرد: اى رسول خدا! زنان در ناکامى و خسارتند!
پیامبر(ص) فرمود: به چه خاطر؟ عرض کرد: زیرا آن گونه که مردان به خوبى و خیر یاد مى‏شوند، از آنان یاد نمى‏شود.
پس از آن بود که خداوند این آیه را نازل فرمود:
«همانا مردان مسلمان و زنان مسلمان، و مردان مؤمن و زنان مؤمن، و مردان اطاعت‏پیشه خاضع و زنان اطاعت‏پیشه خاضع، و مردان راستگو و زنان راستگو، و مردان بردبار و زنان بردبار، و مردان باخشوع و زنان باخشوع، و مردان صدقه‏دهنده و زنان صدقه‏دهنده، و مردان روزه‏دار و زنان روزه‏دار، و مردان خودنگه‏دار، و زنان خودنگه‏دار، و مردانى که فراوان به یاد خدایند و زنانِ این گونه، خداوند براى آنان مغفرت و پاداشى بزرگ را آماده کرده است».
ملاحظه مى‏شود که زن و مرد در پیشگاه خداوند تعالى در اوصاف ستوده و ارزشهاى انسانى یکسانند و ملاک برترى، عبارت از فضایل و اعمال شایسته‏اى است که هر کدام دارا هستند و بر همین اساس است که در روایت بعدى، ارزش یک زن، بیشتر از هزار مرد به شمار رفته است.پی‌نوشت‌ها:
1- مستدرک الوسائل، ج‏۱۵، ص‏۱۱۶.
2- همان، ص‏۱۱۱.
3- وسائل الشیعه، ج‏۱۵، ص‏۱۰۰.
4- همان، ص‏۱۰۴.
5- من لا یحضره الفقیه، ج‏۳، ص‏۴۸۲، و وسائل الشیعه، ج‏۱۵، ص‏۱۰۵.
6- من لا یحضره الفقیه، ج‏۳، ص‏۴۸۱.
7- وسائل الشیعه، ج‏۱۵، ص‏۱۰۲.
8- سوره نساء(۴)، آیه‏۱۱.
9- وسائل الشیعه، ج‏۱۵، ص‏۱۰۱.
10- سوره شورى (۴۲)، آیه ۴۹، «به هر کس بخواهد دخترانى مى‏بخشد و به هر کس بخواهد فرزندان پسر مى‏بخشد».
11- وسائل الشیعه، ج‏۱۵، ص‏۱۰۲.
12- سوره احزاب (۳۳)، آیه ۳۵.
13- مجمع البیان، ج‏۸، ص‏۳۵۸.