لوتر، پیوریتانیسم و صهیونیسم مسیحی

دیانت مسیح وجوه اشتراک متعددی با آئین یهود دارد که مباحث تئولوژیک (کلامی) ، متن مقدس عهد عتیق و ظهور یا رجعت مسیح از جمله آنان است. یهودیان بر این باورند که منجی قوم یهود در آخر‌الزمان که روزگار پراکندگی و پریشانی یهود است، ظهور خواهد کرد و آنان را بر صدر مجلس آدمیان خواهد نشاند.
مسیحیان نیز معتقدند که عیسی (س) ، همان مسیح موعود است که بعد از مصلوب شدن، به آسمان عروج کرد و در آخر‌الزمان، رجعت خواهد کرد و بشر درمانده در جنگ و نابودی حاصل از آرماگدون و نزاع‌های گوناگون را نجات خواهد داد و دوباره ابرهای صلح و مهر و رحمت خواهند بارید و یهود نیز بر وی ایمان خواهند آورد.
صرفنظر از مشرب آینده‌نگری، مسلک موعود گرایی و مکتب هزاره‌ گرایی در هر دو آئین، وجود پاره‌ای عناصر در سازواره دیانت مسیح، باعث رخنه و رسوخ القائات یهود در آن شد که ذیلاً به برخی از این عوامل پرداخت می‌شود.
مبانی الهیاتی مارتین لوتر
مارتین لوتر در سال ۱۴۸۳ میلادی در منطقه ساکسونی واقع در شرق آلمان از خانواده مذهبی، دهقانی و فقیر متولد شد. فضای مذهبی حاکم بر خانواده، مدرسه و منطقه به وی کمک کرد که به سرعت اصول شریعت کاتولیک را بیاموزد و به خواندن سرودهای مقدس و مزامیر داوود در اعیاد مقدس و جشن‌های مذهبی در عشای ربانی می‌پرداخت.
کشف قاره آمریکا باعث تردیدهای وی به برخی از آموزه ‌های کتاب مقدس شد چه اینکه کلیسای کاتولیک با نظریه گردش زمین به دور خورشید به مثابه ارتداد دینی برخورد می‌کرد و افرادی مثل کپرنیک و گالیله را به شدت توبیخ کرده و حتی جوردانو برونو را در آتش سوزاند، چرا که در کتاب مقدس، یوشع به خورشید فرمان داد تا از حرکت و جنبش بازماند و نه به زمین. به نظر کلیسا، این خود ثابت می‌کرد که زمین ثابت و خورشید در جنبش است. کشف قاره آمریکا و اثبات علمی و عملی کرویت زمین و گردش آن به دور خورشید، عصمت پاپ را مخدوش کرد و به زوال اقتدار کلیسا انجامید.
لوتر در هفده سالگی به دانشگاه “ارفورت” رفت و به اخذ مدرک فوق لیسانس حقوق نایل آمد. حضور جریان “اومانیسم” در این دانشگاه باعث عمیق شدن تردیدهای وی به دستگاه کلیسا می‌شد. اومانیست‌ها (انسان‌ گراها) افرادی بودند که با افشای عملکردهای منفی ارباب کلیسا به تبلیغ و ترویج تفکر خود می‌پرداختند.
مارتین لوتر از ادامه تحصیل منصرف شده و وارد دیر راهبان فرقه آگوستینوس قدیس گردید و سعی کرد خودش را اصلاح کند و به تهذیب نفس بپردازد. وی در این دوران جهت انجام کاری به رم رفت و از نزدیک با مشکلات درونی کلیسا آشنا شد و خیلی از ایرادات مطرح شده از سوی اومانیست‌ها بر دستگاه کلیسا را وارد دانست.
بعد از بازگشت به ادامه تحصیل پرداخته و دکترا گرفت و همکاری خویش را با جریان روشنگری و اومانیستی ادامه داد، بنابراین از تفکرات ذهنی و عرفانی محض بیرون آمد و تبدیل به روشنفکری برای جامعه خود شد.اولین جبهه ‌گیری او علیه کلیسا زمانی آغاز شد که نمایندگان کلیسا در سراسر آلمان به صدور بخشش نامه در قبال اخذ وجه اقدام کردند. لوتر با کوبیدن اعلامیه بر در کلیسا، کلیسا را به مبارزه طلبید. لوتر عقیده داشت و می‌گفت: “من می‌گویم، نه پاپ و نه اسقف‌ها و نه هیچ فرد دیگری نباید حق داشته باشد یک کلمه به یک مسیحی فرمان و دستور دهد، مگر آنکه یک مسیحی به رضای وجدان خود و طیب خاطر آن را بپذیرد. اگر او تن به چنین دستوری بدهد، تن به روح استبداد سپرده است. من به نام آزادی وجدان، با صدای رسا اعلام می‌دارم که هیچ قانونی نباید بر مسیحیان تحمیل شود و آنان فقط تابع قانونی هستند که خود بخواهند و بپذیرند”.
لوتر معتقد بود که کلیسا از دستورات و مفاهیم انجیل منحرف شده است و موضوع فروش غفران و معامله و توبه بر خلاف تعالیم عیسی مسیح می‌باشد و تمام اعمالی که در طول قرون وسطی توسط کلیسا درباره بخشش گناهان و ثواب انجام شده در حقیقت معامله با خدا و همه کشیشان بر خبط بوده‌اند، زیرا توبه حقیقی امری باطنی و وجدانی است که انسان باید مستقیم و بدون وساطت کسی در دل خود به خدای خویش انجام دهد.
تئولوژی لوتر بر دو اصل اساسی متکی بود، یکی آنکه یگانه سند و ملاک معتبر، کتاب مقدس (‏Holy Bible‏) است و دیگری اینکه برائت به وسیله ایمان است و نه صرفاً اعمال خیر.
لوتر به هنگام دفاع از اندیشه خویش و اعتراض ‏Protest) ?‏) به ارباب کلیسای کاتولیک و تأسیس مکتب و مذهب پروتستان به مطالعه آثار عبری و یهودی پرداخت. عهد عتیق معتقد است، یهودیان “قوم برگزیده خداوند” بوده و از دیگر ملل و ادیان برترند و سرزمین‌های مقدس از سوی خداوند به آنها هدیه شده است و متعلق به آنهاست.
لوتر، این احکام و گزاره‌های عهد عتیق را از نظر دور نداشت و به ستایش یهودیان و پافشاری بر تز “قوم‌ برگزیده خدا” بودن آنها پرداخت. وی در کتابی که در سال ۱۵۲۳ تحت عنوان “عیسی، یک یهودی زاده شده است” ۱ به رشته تحریر در آورد، به تفصیل نظریات خویش را بیان داشت.
“یهودیان، خویشاوندان عیسی مسیح هستند. برادران و پسرعموهای اویند، روی سخنم با کاتولیک‌هاست، ‌اگر از اینکه مرا کافر بنامند خسته شده‌اند، بهتر است مرا یهودی بخوانند”. ۲
تأثیر پذیری لوتر و همفکران او از متون عهد عتیق، به طور طبیعی موجب بروز تغییرات مهم و اساسی در فهم و معرفت دینی مسیحیت شد.
در عهد عتیق یک نمونه هم از ایمان به آخرت وجود ندارد. باور به بهشت و جهنم وجود ندارد. هر چه هست در همین دنیاست. بهشت در دنیا و همراه با آمدن مسیح موعود برپا خواهد گردید.رویکرد به عهد عتیق دستاورد مهم دیگری هم داشت. کلیسای کاتولیک بر اساس تفسیر آیه ۳۵ از بخش ششم انجیل لوقا، سود و ربا را حرام شمرده و آن را ممنوع نموده بود، در حالی که در عهد عتیق (تورات) سود و ربا ممنوع نگردیده و برعکس مورد تشویق قرار می گیرد. به همین علت نیز در عصر میانه (قرون وسطی) ، غیر از یهودیان، کمتر مسیحی وجود داشت که به رباخواری اقدام نماید. معماران پروتستانتیزم تحت تأثیر عهد عتیق، ممنوعیت ربا و سود را لغو نمودند. ۳
بدین ترتیب رباخواری و بانکداری که در طول قرن ها، حرفه ‌ای یهودی محسوب می‌شد، در تمامی منطقه شمال اروپا که تحت تأثیر و نفوذ پروتستانتیزم بود با سرعت گسترش یافت و به تمام جهان مسیحی سرایت کرد و مبنای بانکداری و نظام اقتصادی غرب شد. بنابراین شالوده تفکر سرمایه‌داری و کاپیتالیسم و رشد و ترویج آن، مبتنی بر این تفسیر پروتستانی است. به هر جهت نهضت اصلاح دینی (‏Protestantism‏) ، ارتباط وثیقی با آموزه‌های یهودیت دارد و در پاره‌ای موارد نیز اساس بر احکام عهد عتیق و گزاره‌های یهودی است. به طوری که در “دانشنامه یهود”۴ آمده است که؛ حرکت اصلاحی مسیحی در حد بسیار وسیعی از ادبیات و فلسفه یهودی تأثیر پذیرفته بود. گروههای مختلف پروتستان به فرمان تورات به عباداتی از جمله آیین “شابات” که از نظر کلیسای کاتولیک مطرود و منسوخ اعلام شده بود، پرداختند و به عهد عتیق (تورات) بیش از عهد جدید (انجیل) وابسته شدند.
پیوریتانیسم
در دایره‌المعارف یهود، در معرفی پیوریتانیسم چنین آمده؛ “پیوریتانیسم، مسلکی ذیل مذهب پروتستانیسم است که احکام اعتقادی و عبادی آن منطبق با مفاهیم توراتی است”.
پیوریتان‌ها چنان بر “عمل بر تورات” اعتقاد و اصرار دارند که وقتی کرامول – که خود یک پیوریتان بود – بر انگلستان حاکم شد، پیشنهاد کردند که “تورات” به عنوان قانون اساسی انگلستان پذیرفته شود. ۵
پیوریتانیسم نیز همانند یهودیت، حامل فلسفه‌ای دنیامحور و نه آخرت‌گرا بود. این آیین در قوام و قدرت گرفتن کاپیتالیسم، نقشی کلیدی بازی می‌کرد. این مذهب هوادار یهود، ثروت را به عنوان یکی از شاخص‌های تعیین کننده تلقی نمود و از پیدایی و قدرت گرفتن بورژوازی کاپیتالیستی و شکل‌گیری رژیم‌های پارلمانی حمایت به عمل آورد. پیوریتانیسم، همچنین به شکل‌گیری و نضج پروتستانتیسم لیبرال نیز یاری رسانیده بود. وابستگی پیوریتانیسم به یهودیت در حدی بود که از تمامی دیگر مذاهب و فرق پروتستان، در این رابطه پیشی گرفت و در واقع بینشی یهودی در پوششی مسیحی بود. قدرت گرفتن پیوریتانیسم، موجب پیدایش نگاه جدیدی نسبت به یهودیان گردیده و قوم یهود مورد احترام قرار گرفتند، چرا که آنها بر مبنای تئولوژی پیوریتانیسم، حافظان فرهنگ و زبان تورات بودند و بایستی قبل از رجعت مسیح به سرزمین‌های مقدس، باز گردند.
با سرایت تفکر پیوریتانیسم از طریق مهاجران انگلیسی به ایالات متحده، اولین کلنی پیوریتانی در ایالت ماساچوست آمریکا و در قرن هفدهم شکل گرفت. ۶دایره المعارف بریتانیکا در ارتباط با پیوریتانهای آمریکا چنین آورده است: “در تاریخ کلونیزاسیون اروپا، هیچ یک از کلنی‌های پیوریتان، نتوانستند به اندازه کلنی ماساچوست ثروتمند گردند. هدف پیوریتانهای بنیانگذار این کلنی، تأسیس صهیونی جدید در سرزمین پهناور آمریکا بود. میراث پیوریتانیسم بدون شک به عنوان یک فاکتور مهم در شکل‌گیری روح آمریکا، نقشی مهم و اساسی ایفا کرد. پیوریتانها چنان بر اجرای دقیق احکام عهد عتیق ایمان داشتند که به دنبال نامگذاری نیواسرائیل (اسرائیل جدید) به جای نیوانگلند برای آمریکا بودند”.
بنابراین پیوریتانیسم ضمن شکل دادن به روح و شکل آمریکا، پروسه یهودی ‌سازی ساختارهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی آن را عملیاتی کرد و به سرعت و با استمداد از کشیشان و مبلغان خود و استفاده از ابزارهای جدید و تکنولوژی‌های نوین رسانه‌ای کلیت آمریکا را زیر سلطه نظام عقیدتی خود قرار داد.
بنابراین، مسیحیت آمریکایی در عصر جدید، مبنایی عهد قدیمی دارد و دفاع شداد و غلاظ آمریکا از اسرائیل بنیادی ایدئولوژیک دارد و منافع ملی آمریکا و اسرائیل منطبق با مسلک مذهبی آنان است.
لازم به ذکر است که بسیاری از مردم که زیر یوغ پیوریتانیسم افراطی قرار ندارند در جامعه آمریکا، نقشی حاشیه‌ای دارند و متن اجتماع و بازیگران اصلی، را پیوریتان‌ها تشکیل می‌دهند.
* پی نوشت ها در دفتر روزنامه موجود است.
نویسنده : محمد قربانی گلشن آباد