دوران بارداری برای زوجین یکی از حساسترین مقاطع زندگی آنها محسوب میشود چرا که بهخصوص مادر برای اولین بار تجربهای را طی میکند که اگر در طی کردن این تجربه ناموفق باشد ممکن است آینده آنها تحت تأثیر قرار بگیرد در این دوران به سبب آنکه اغلب پدران و مادران جوان هستند توصیههای مختلفی از سوی دوستان، اقوام و آشنایان به آنها میشود که در بر خی از موارد علم پزشکی ثابت کرده است که سلامت مادر و جنین را به خطر میاندازد.به سراغ دکتر محبوبه والیانی عضو هیئت علمی و مدیر گروه مامایی و رئیس هیئت مدیره جمعیت مامایی استان اصفهان رفتیم و مورد به سلامت طی کردن دوران بارداری به گفتگو نشستیم.
۱- توصیههایی برای آماده شدن مادر برای دوران بارداری (در زمینه تغذیه ، ورزش و ….)
توصیههایی برای آماده شدن مادر برای دوران بارداری شامل برقراری رژیم غذایی مناسب ، مکملهای غذایی شامل ،فولات و مولتیویتامین ، توجه به بیماریهای احتمالی و زمینهای مادر ، واکسیناسیون و بررسیهای آزمایشگاهی میباشد . لازم به ذکر است زنانی که قبل از بارداری بهطور مرتب ورزش میکنند باید در طی بارداری دفعات آن را کاهش دهند.
رژیم غذایی مادران با توصیه به رعایت” تنوع و تعادل “در برنامه غذایی روزانه لازم است از چهار گروه اصلی غذایی باشد که شامل ۱- گروه نان و غلات ۲- گروه میوه و سبزی ۳- گروه گوشت ،تخم مرغ ،حبوبات و مغزها ۴- گروه شیر و لبنیات است .
از گروه نان و غلات ۷تا ۱۱ سهم توصیه میشود که بهطور مثال یک سهم در روز شامل یک برش نان سنگک ، تافتون یا بربری بهاندازه یک کف دست (۱۰*۱۰سانتی متر ) است یا ۴ برش نان لواش ، یا یک لیوان غلات پخته .
از گروه میوه و سبزی در روز ۳تا ۴سهم (واحد) توصیه میشود که برای مثال یک عدد سیب ، یک عدد پرتغال ، یک موز ، نصف لیوان کمپوت ، سه عدد زرد آلو ، یک چهارم طالبی ، ۲ قاشق غذاخوری میوه خشک یا برگه و یا نصف لیوان آب میوه هر کدام یک واحد محسوب میشود . سبزیها شامل هویج ،گوجه فرنگی ، کدو ، سیب زمینی ۵-۴ سهم در روز که معادل یک لیوان سالاد و سبزیجات یا نصف لیوان سبزی پخته میباشد.
از گروه گوشت ، تخم مرغ و … انواع گوشتهای سفید و قرمز ، ماهی ، جگر و حبوبات ، مغزها مثل پسته ، گردو و بادام مطرح میباشد که مقدار توصیه شده ۳ سهم در روز است که ۶۰ گرم گوشت قرمز یا ماهی یا مرغ ، نصف لیوان حبوبات خام یا یک لیوان حبوبات پخته ، یک عدد تخم مرغ یا نصف لیوان از مغزها یک سهم محسوب میشود .
از گروه شیر و لبنیات شامل ماست ، پنیر، شیر، بستنی ، دوغ و کشک حداقل ۴-۳ سهم در روز توصیه میشود . هر سهم معادل یک لیوان شیر ، یک لیوان ماست ، ۶۰ گرم پنیر کم چرب (یک قوطی کبریت نیم سهم است)، یک لیوان کشک و یا یک ونیم لیوان بستنی میباشد.
از گروه غذاهای متفرقه شامل شیرینیها ، روغن ، کره ، خامه و شکلات و… حداقل میزان مصرف توصیه میشود.
در زمینه نرمشها و تمرینهای دوران بارداری باید گفت این تمرینهای کششی ، ساده و ملایم هستند و باید بهآرامی انجام شوند و بهتر است برای انجام صحیح و هماهنگ تمرینها و جلوگیری از حرکات اضافی ، تمرینها توسط مربی در کلاس آموزش داده شود.
2- مراقبتهای اولیه مادر در دوران بارداری
مراقبتهای اولیه مادر در دوران بارداری بهطور کلی در طی ۸ جلسه یا مراجعه مادر به مراکز بهداشتی – درمانی برنامه ریزی میشود و انجام معاینات فیزیکی در دوران بارداری و توجه به سلامت جسمی مادر ضروری میباشد . در این برنامه مراقبتی در طی جلسه اول شرح حالی از مادر باردار گرفته میشود ، معاینات فیزیکی انجام میگردد ، BMI مادر کنترل میشود (تا بر اساس آن وزن گیری مادر در طی بارداری تنظیم شود و بدینوسیله از کم وزنی یا وزن زیاد مادر جلوگیری شود ) ، معاینات دهان و دندان ضروری است و آزمایشات مورد نیاز شامل بررسی هموگلوبین ،هماتوکریت، تست تحمل گلوکز ، کامل ادرار ،کوبیس غیرمستقیم درخواست میشود.
در هر جلسه مراجعه مادر میزان افزایش وزن مادر ، علائم حیاتی مادر (شامل کنترل فشار خون ،نبض و تنفس ).
سلامت جنین (با شنیدن صدای قلب جنین و کنترل حرکات جنین در صورت نیاز ) ، سلامت جسمی و روحی مادر کنترل شده و توصیههای لازم برای تغذیه مناسب ، فعالیتهای مناسب و توجه به بهداشت فردی مادر صورت میگیرد . در یکی از این جلسات مراقبتی علائم خطر در بارداری برای مادر توضیح داده میشود که با مشاهده این علائم سریعاً بتواند به مرکز بهداشتی یا بیمارستان مراجعه نماید .
تعیین سن بارداری و تطابق رشد جنین با توجه به سن بارداری از جمله مواردی است که در هر جلسه مراقبت مورد توجه قرار میگیرد.
3- عواملی که باعث به خطر افتادن سلامت مادر و جنین میشود؟
عواملی که باعث به خطر افتادن سلامت مادر و جنین میشود باید به مادر یا همراه او یا همسر وی تذکر داده شود . عواملی که مادران را در معرض خطر قرار میدهد شامل ۳ گروه کلی است .
گروه اول بیماریهای زمینهای (مثل بیماریهای قلبی ،کلیوی ، ریوی ، صرع و…) ،گروه دوم سابقه عارضه در بارداری قبلی (مرگ جنین ، ناهنجاری، تأخیر رشد داخل رحمی جنین ، زایمان زودرس ، ، خونریزی و ….)،گروه سوم سوء تغذیه میباشد.
مشاهده علائمی که در زیر آورده میشود باید مادر را برای ارجاع فوری مجاب نماید . این علائم شامل (استفراغ شدید و مداوم ، تب و لرز ، درد شکم ، سوزش ادرار ، درد پهلوها ، اسهال ، کاهش حرکات جنینی ، انقباضات رحمی ، ورم دستها و صورت ، سردرد شدید و تاری دید ، افزایش ناگهانی وزن ، خونریزی و خروج مایع از مبهل (آبریزش ) اختلال هوشیاری و تشنج و عفونت و درد شدید دندان است .
انجام بهموقع مراقبتها موجب تشخیص زود هنگام عوارض ناشی از بارداری و در نتیجه درمان بهموقع آن میشود . در تمام طول دوره مراقبتهای بارداری باید به بهداشت روان مادر باردار نیز توجه شود .
4- توصیههایی در مورد تغذیه – ورزش – کارهای منزل در زمان بارداری و بعد از آن
توجه به چند نکته را در برمیگیرد برنامه مراقبت از مادران در دوران بارداری مرحلهای از یک برنامه هماهنگ مراقبتی است که مراحل دیگر آن مراقبت حین زایمان و پس از زایمان است . البته برنامه مراقبتهای قبل از بارداری نیز باید مورد توجه قرار گیرد زیرا که این مراقبتها شیوههای سالم زندگی کردن ، افزایش آمادگی برای حاملگی سالم و کاهش خطرات احتمالی دوران بارداری را در بر دارد. رسیدگی به برنامه تغذیهای مادر باردار که قبلاً به آن اشاره شد ، کنترل وزن مادر و توصیه بهاضافه وزن او با توجه به BMI مادر از جمله نکات مورد نظر در برنامههای مراقبتی میباشد.
توجه به کاهش فعالیت مادر در دوران بارداری و انجام ورزشهای سبک ، پیاده روی و نرمشهای کششی به بهبود وضعیت بارداری و در نتیجه زایمان راحت و طبیعی کمک میکند .
زنان باردار باید از مشاغلی که آنان را در معرض فشار فیزیکی شدید قرار میدهد اجتناب نمایند و در طول مدت کار باید دورهای کافی استراحت تدارک دیده شود . از جمله به مادرانی که کارهای ثابت نشستنی مثل تایپ کردن ، کار با کامپیوتر دارند توصیه میشود هر یک ساعت ، چند دقیقه بایستند ، راه بروند و تحرک داشته باشند و دوباره به پشت میز خود بازگردند. مادران باردار بدون عارضه معمولاً میتوانند تا شروع زایمان به شغل خود ادامه دهند . بهطور کلی توصیه میشود مادران از ایستادن یا نشستن طولانی مدت (بیش از ۳ ساعت ) در یک وضعیت بپرهیزند.
مسافرت برای مادران باردار منعی ندارد . در طول سفرهای زمینی توصیه میشود حداقل هر دو ساعت یکبار راه بروند و بستن کمربند ایمنی را فراموش ننمایند . مسافرت با هواپیما (با فشار مناسب) خطر ویژهای به همراه ندارد و بهطور کلی برای مسافرت در هفتههای آخر بارداری مشورت با پزشک یا ماما توصیه میشود.
در زمینه استراحت مادران متذکر میشویم که بهترین وضعیت برای استراحت ، خوابیدن به پهلو است که این امر سبب خون رسانی و اکسیژن رسانی بهتر به جنین میشود.
در طی بارداری در زمان استحمام باید به مادر توصیه شود که دقت کافی داشته باشد و با استفاده از دمپاییهایی که باعث سر خوردن همراه نیست از احتمال لغزیدن ، زمین خوردن و به هم خوردن تعادل بکاهد . در زمان اشتغال به فعالیتهای منزل ،مادر باید متوجه باشد که بر روی سرامیک یا فرشهای متحرک روی سرامیک نلغزد و زمین نخورد.
پوشش مادر با توجه به بزرگی شکم و سینهها باید بهگونهای انتخاب شود که لباس راحت بوده و چسبان نباشد و از پوشیدن جورابهای تنگ و شلوارهای تنگ جدا خودداری نماید.
۵- مراجعه به پزشک و چکاپ به چه صورت و در چه مدت انجام میگیرد؟
در سؤال قبلی توضیح داده شد و به غیر از ماه آخر که مادر باردار هر هفته به پزشک یا ماما مراجعه مینماید در تمام طول بارداری طبق برنامهای که در زیر به آن اشاره میشود از او مراقبت به عمل میآید.
جلسه مراقبت اول بین هفتههای ۱۰-۶ ، مراقبت دوم هفتههای ۲۰-۱۶ ، مراقبت سوم هفتههای ۳۰-۲۶ ، مراقبت چهارم و پنجم هفتههای ۳۴-۳۱ و از این هفته به بعد هر هفته تا زمان زایمان یک مراقبت صورت میگیرد .
بهطور کلی تحقیقات نشان میدهد که خطر مرگ مادر (مرتبط با دوران بارداری ) در دریافت کنندگان مراقبتهای بارداری پنج برابر کاهش مییابد . همچنین مراقبت در این دوران احتمال زایمان زودرس ،مرگ نوزاد ، کاهش وزن جنین و برخی عوارض مامایی را کاهش میدهد.
۶- توصیههای کلی در مورد ۹ ماه زمان بارداری
– توجه به واکسیناسیون با تزریق واکسن توام همانند زمان غیر بارداری لازم است . در صورت تزریق ۵ نوبت واکسن توام ، میبایست هر ده سال یک بار بهعنوان یادآور تزریق شود .
– مصرف مکملهای غذایی شامل آهن ، اسیدفولیک و مولتیویتامین توصیه میشود و در مورد آهن با توجه به حالت تهوع و یا استفراغ مادر از ماه چهارم بارداری توصیه میشود.
– مصرف مولتیویتامین در زنان باردار چند قلو ، زنان با رژیم گیاهخواری ، مصرف کنندگان تنباکو و مبتلایان به سوء تغذیه روزانه یک قرص توصیه میشود.
– اسیدفولیک را به میزان ۶۰۰ میکروگرم مصرف روزانه توصیه میکنیم و اگر سابقه ناهنجاری لوله عصبی ذکر میشود از یک ماه قبل از بارداری تا حداقل پایان ۳ ماهه اول روزانه ۴۰۰ میلی گرم توصیه مینماییم .
– انجام سونوگرافی دو بار در طی بارداری بین هفتههای ۲۲-۱۵ و ۳۵-۳۱ توصیه میشود و بیش از آن ضرورتی ندارد.
– اضافه وزن مادران باردار در صورتی که وزن بسیار کمی داشته و زیر وزن طبیعی هستند ۱۸-۱۲.۵ کیلوگرم، برای خانمهای با وزن طبیعی ۱۶-۱۱.۵ کیلوگرم و برای خانمهای با وزن بالا و چاق ۱۱.۵-۷ کیلو گرم توصیه میشود که محاسبه میزان افزایش وزن در طی بارداری بهوسیله شاخص توده بدنی یا BMI به دست میآید.
– توجه به بهداشت دهان و دندان در دوره بارداری مورد تأکید قرار میگیرد و رعایت اصول بهداشتی و معاینه دهان و دندان در این دوران لازم است . درمانهای دندانپزشکی منعی در دوران بارداری ندارد ولی بیشتر توصیه میشود در سه ماهه دوم بارداری یعنی هفته ۲۸-۱۴ انجام شود . درمان عفونتهای دهان و دندان خطر بروز زایمان زودرس و عوارض متعاقب آن را کاهش میدهد.
