سپس ابراهیم علیه السلام به توصیف پروردگار جهانیان و ذكر نعمتهاى معنوى و مادى او مى پردازد تا با مقایسه با بتها كه نه دعاى عابدان را مى شنوند و نه سود و زیانى دارند مطلب كاملا روشن شود. نخست از نعمت آفرینش و هدایت شروع كرده، مى گوید: او كسى است كه مرا آفرید و هم او مرا هدایت مى كند (الذى خلقنى فهو یهدین). هم در عالم تكوین هدایت كرده و وسائل حیات مادى و معنوى در اختیارم گذارده و هم در عالم تشریع، وحى و كتاب آسمانى براى من فرستاده است. ذكر كلمه فاء بعد از آفرینش، اشاره به این است كه هدایت از خلقت جدا نیست و دوش به دوش آن، همه جا پیش مى رود و جمله یهدین كه به صورت فعل مضارع آمده است دلیل روشنى بر استمرار هدایت و نیاز انسان به او در تمام عمر است. گوئى ابراهیم علیه السلام با این سخن، بیانگر این حقیقت است كه من از لحظه خلقتم، همیشه با او بوده ام و در همه حال با اویم، حضور او را در زندگى خود احساس مى كنم، او دوستى است كه رشته اى در گردنم افكنده و مى برد هر جا كه خاطرخواه او است!
پس از بیان نخستین مرحله ربوبیت یعنى هدایت بعد از آفرینش، به نعمتهاى مادى پرداخته مى گوید او كسى است كه مرا غذا مى دهد و سیراب مى كند (و الذى هو یطعمنى و یسقین). آرى من همه نعمتها را از او مى بینم، پوست و گوشت من، آب و غذاى من، همه از بركات او است. نه تنها در حالت صحتم مشمول نعمتهاى اویم، بلكه هنگامى كه بیمار شوم او است كه مرا شفا مى دهد (و اذا مرضت فهو یشفین). با اینكه بیمارى نیز گاهى از ناحیه او است، اما براى رعایت ادب در سخن آن را به خود نسبت مى دهد. سپس از مرحله زندگى دنیا پا را فراتر گذارده، به زندگى جاویدان در سراى آخرت مى پردازد تا روشن سازد كه من همه جا بر سر خوان نعمت او نشسته ام نه فقط در دنیا كه در آخرت نیز هم. مى گوید: او كسى است كه مرا مى میراند و بار دیگر زنده مى كند (و الذى یمیتنى ثم یحیین). آرى هم مرگ من از او است و هم بازگشت مجدد به زندگى از ناحیه او است و هنگامى كه وارد عرصه محشر شوم، چشم امیدم به او دوخته شده چرا كه او كسى است كه طمع دارم گناهم را در روز جزا بیامرزد(و الذى اطمع ان یغفرلى خطیئتى یوم الدین) .
بدون شك پیامبران معصومند و گناهى ندارند كه بخشوده شود ولى چنانكه در گذشته هم گفته ایم گاهى حسنات نیكان، گناه مقربان محسوب مى شود و در مقام والاى آنان گاه انجام یك كار خوب نیز قابل بازخواست است چرا كه از كار نیكوترى جلوگیرى كرده و لذا ترك اولایش مى نامند. او هرگز تكیه بر اعمال نیك خود نمى كند كه اینها در جنب كرم الهى هیچ است و در مقابل نعمتهایش قابل ذكر نیست بلكه تنها تكیه اش بر لطف خدا است و این آخرین مرحله انقطاع الى الله است.
كوتاه سخن اینكه: ابراهیم براى مشخص ساختن معبود حقیقى، نخست به سراغ خالقیت پروردگار مى رود، سپس مقام ربوبیت او را در همه مراحل روشن مى سازد. نخست مرحله هدایت است، سپس مرحله نعمتهاى مادى – اعم از ایجاد شرائط و دفع موانع – و سرانجام مرحله زندگى جاودانى در سراى دیگر كه در آنجا نیز ربوبیتش در چهره بخشش مواهب و آمرزش گناه جلوه گر مى شود و به این ترتیب بر پندار خرافى خدایان متعدد و ارباب انواع، خط بطلان مى كشد و سر تعظیم بر آستان پروردگار فرود مى آورد.
خداوند در سوره دخان آیه 8 نیز می فرماید: «لااله الا هو یحیی و یمیت ربکم و رب ابائکم الاولین؛ خدایی جز او نیست، زنده می کند و می میراند، پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست». پشت سر ربوبیت مطلقه الهی الوهیت مطلقه الهی ذکر می شود. الوهیت، استحقاق ذات پروردگار است برای پرستش و استحقاق نداشتن هیچ موجود دیگر برای پرستش، یعنی به دلیل اینکه او رب مطلق است به همین دلیل او معبود مطلق است. به همین دلیل که ربی غیر از او نیست و تدبیری جز به دست او نیست پس معبودی جز او نیست، چون هر معبودی را که انسان عبادت می کند به حساب این است که خیال می کند تدبیر کار در دست اوست، امری را در دست او مستقلا خیال می کند، ولی وقتی که فهمید تدبیر امر مطلقا در دست خداست، رب مطلق خداست، قهرا معبود مطلق هم اوست. «لااله الا هو» پس معبودی جز او نیست. «یحیی و یمیت» دو شأن و دو صفت دیگر از پروردگار ذکر کرده است، احیاء و اماته، اوست که می میراند و اوست که زنده می کند، او هم می میراند و هم زنده می کند. احیاء و زندگی در دست اوست، همه چیز در دست اوست.
* * *
منبع :
آشنایی با قرآن 5، صفحه 115-114
تفسير نمونه، ج 15 ص 259-251
