آزمایش خدا همگانى است از آنجا كه نظام حیات در جهان هستى نظام تكامل و پرورش است و تمامى موجودات زنده مسیر تكامل را مى پیمایند، حتى درختان استعدادهاى نهفته خود را با میوه بروز مى دهند همه مردم از انبیاء گرفته تا دیگران طبق این قانون عمومى مى بایست آزمایش شوند و استعدادات خود را شكوفا سازند. گرچه امتحانات الهى متفاوت است، بعضى مشكل، بعضى آسان و قهرا نتائج آنها نیز با هم فرق دارد، اما به هر حال آزمایش براى همه هست، قرآن مجید به امتحان عمومى انسانها اشاره كرده مى فرماید: احسب الناس ان یتركوا ان یقولوا آمنا و هم لا یفتنون ؛ آیا مردم پنداشتند همین که گفتند ایمان آوردیم به حال خود رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟ ( عنكبوت آیه 2). قرآن نمونه هائى از امتحانات پیامبران را نیز بازگو كرده است آنجا كه مى فرماید: و اذ ابتلى ابراهیم ربه؛ و هنگامی که خدا ابراهیم را بیازمود ( بقره /124 ). در جاى دیگر آمده است: فلما رآه مستقرا عنده قال هذا من فضل ربى لیبلونى ءاشكر ام اكفر؛ هنگامى كه یكى از پیروان سلیمان تخت بلقیس را در كمتر از یك چشم به هم زدن از راه دور براى او حاضر كرد، سلیمان گفت این لطف خدا است براى اینكه مرا امتحان كند آیا شكرگزارى مى كنم یا كفران؟ ( نمل /40 ).
خداوند در قرآن می فرماید: و لنبلونكم بشىء من الخوف و الجوع و نقص من الأمول و الأنفس و الثمرت و بشر الصبرین ؛قطعا همه شما را با چیزى از ترس، گرسنگى، زیان مالى و جانى، و كمبود میوه ها آزمایش مى كنیم و بشارت ده به استقامت كنندگان! (بقره/155). بعد از ذكر مساله شهادت در راه خدا، و زندگى جاوید شهیدان، و همچنین مساله صبر و شكر كه هر كدام یكى از چهره هاى آزمایشهاى الهى است، در این آیه به مساله آزمایش به طور كلى و چهره هاى گوناگون آن اشاره مى كند و به عنوان یك امر قطعى و تخلف ناپذیر مى فرماید: به طور مسلم ما همه شما را با امورى همچون ترس و گرسنگى و زیان مالى و جانى و كمبود میوه ها آزمایش مى كنیم. و از آنجا كه پیروزى در این امتحانات جز در سایه مقاومت و پایدارى ممكن نیست در پایان آیه مى فرماید: و بشارت ده صابران و پایداران را.
و به این ترتیب فشرده اى از مساله بزرگ امتحان و هدف نهائى و چهره هاى مختلف، و عوامل پیروزى و همچنین نتائج آن را در این چند جمله كوتاه روشن مى سازد. در آیه فوق نمونه هائى از امورى كه انسان با آنها امتحان مى شود بیان شده، از قبیل: ترس، گرسنگى، زیانهاى مالى، و مرگ … ولى وسائل آزمایش خداوند منحصر به اینها نیست بلكه امور دیگرى نیز در قرآن به عنوان وسیله امتحان آمده است، مانند فرزندان، پیامبران، و دستورات خداوند، حتى بعضى از خوابها ممكن است از وسائل آزمایش باشد، شرور و خیرها نیز از آزمایشهاى الهى محسوب مى شوند (و نبلوكم بالشر و الخیر؛ و شما را با خیر و شر می آزماییم انبیاء – 35 ). بنا بر این مواردى كه در آیه شمرده شده جنبه انحصارى ندارد، هر چند از نمونه هاى روشن و زنده آزمایشهاى الهى است.
مردم در برابر آزمایشهاى خداوند به دو گروه تقسیم مى شوند: گروهى از عهده امتحانات بر آمده و گروهى مردود مى شوند. مثلا مساله ترس كه پیش مى آید گروهى خود را مى بازند و به خاطر اینكه كوچكترین ضررى به آنها نرسد شانه از زیر بار مسئولیت خالى مى كنند، در جنگها فرار مى كنند، یا راه سازشكارى پیش مى گیرند، و با عذرتراشیهائى همچون نخشى ان تصیبنا دائرة؛ ما مى ترسیم ضررى به ما متوجه شود ( سوره مائده آیه 52 ) از تكلیف الهى سرباز مى زنند. اما گروهى دیگر در برابر عوامل ترس با ایمان و توكل بیشترى خود را براى هر گونه فدا كارى مهیا مى كنند، چنانكه در قرآن کریم آمده است: الذین قال لهم الناس ان الناس قد جمعوا لكم فاخشوهم فزادهم ایمانا و قالوا حسبنا الله و نعم الوكیل ؛ همان کسانی که وقتی مردم به آنها گفتند: مشرکین در برابر شما گردآمده اند، پس از آنان بترسید، (به جای ترس) بر ایمانشان افزود و گفتند: خداوند ما را بس است و نیکو حمایتگری است ( آل عمران/ 173).
در برابر سائر مشكلات و عوامل امتحان كه در آیه آمده است همچون گرسنگى و زیانهاى مالى و جانى نیز همه مردم یكسان نیستند. حال كه همه انسانها در یك امتحان گسترده الهى شركت دارند، راه موفقیت در این آزمایشها چیست؟ پاسخ این سؤال را قسمت آخر آیه مورد بحث و آیات دیگر قرآن مى دهد:
1- نخستین و مهمترین گام براى پیروزى همان است كه در جمله كوتاه و پر معنى و بشر الصابرین در آیه فوق آمده است، این جمله با صراحت مى گوید: رمز پیروزى در این راه، صبر و پایدارى است و به همین دلیل بشارت پیروزى را تنها به صابران و افراد با استقامت مى دهد.
2- توجه به گذرا بودن حوادث این جهان و سختیها و مشكلاتش و اینكه این جهان گذرگاهى بیش نیست عامل دیگرى براى پیروزى محسوب مى شود كه در جمله انا لله و انا الیه راجعون ؛ ما از آن خدا هستیم و به سوى خدا باز مى گردیم (بقره/156) آمده است. اصولا این جمله كه از آن به عنوان كلمه استرجاع یاد مى شود، عصاره اى است از عالیترین درسهاى توحید و انقطاع الى الله و تكیه بر ذات پاك او در همه چیز و در هر زمان، و اگر مى بینیم بزرگان اسلام به هنگام بروز مصائب سخت این جمله را با الهام گرفتن از قرآن مجید تكرار مى كردند براى این بوده است كه شدت مصیبت آنها را تكان ندهد و در پرتو ایمان به مالكیت خداوند و بازگشت همه موجودات به سوى او، این حوادث را در خود هضم كنند. امام علی علیه السلام در تفسیر این جمله مى فرماید: ان قولنا: انا لله اقرار على انفسنا بالملك؛ و قولنا: و انا الیه راجعون اقرار على انفسنا بالهلك؛ اینكه ما مى گوئیم انا لله اعتراف به این حقیقت است كه ما مملوك اوئیم و اینكه مى گوئیم و انا الیه راجعون اقرار به این است كه ما از این جهان خواهیم رفت و جایگاه ما جاى دگر است (حکمت 99 / نهج البلاغه).
3- استمداد از نیروى ایمان و الطاف الهى عامل مهم دیگرى است، كسانى هستند كه هر وقت دستخوش حوادث مى گردند، اعتدال خود را از دست داده، گرفتار اضطراب مى شوند، اما دوستان خدا چون برنامه و هدف روشنى دارند بدون حیرت و سرگردانى، مطمئن و آرام به راه خود ادامه مى دهند، خدا نیز روشن بینى بیشترى به آنها مى دهد كه در انتخاب راه صحیح دچار اشتباه نشوند، چنانكه قرآن مى گوید: و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا؛ كسانى كه در راه ما به جهاد برخیزند ما آنها را به راههاى خود هدایت مى كنیم ( عنكبوت /69 ).
4- توجه به تاریخ پیشینیان و بررسى موضع آنان در برابر آزمایشهاى الهى براى آماده ساختن روح انسان نسبت به امتحانات پروردگار بسیار مؤثر است. اصولا اگر انسان در مسائلى كه براى او پیش مى آید احساس تنهائى كند از نیروى مقاومتش كاسته خواهد شد، اما توجه به این حقیقت كه این مشكلات طاقت فرسا و آزمایشهاى سخت الهى براى همه اقوام و ملتها در طول تاریخ وجود داشته سبب افزایش نیروى پایدارى انسان مى گردد به همین دلیل قرآن مجید كرارا براى دلدارى پیامبر (ص)و تقویت روحیه او و مؤمنان اشاره به تاریخ گذشتگان و حوادث دردناك زندگى آنها مى كند مثلا مى گوید: و لقد استهزء برسل من قبلك؛ (اگر تو را استهزاء كنند نگران مباش) پیامبران پیشین نیز گرفتار استهزاى جاهلان بودند، (اما با نیروى استقامت بر آنها پیروز شدند) (انعام / 10 ). در جاى دیگر مى فرماید: و لقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا و اوذوا حتى اتاهم نصرنا؛ اگر تو را تكذیب كنند تعجب نیست، پیامبران پیشین را نیز تكذیب كردند آنها در برابر تكذیب مخالفان پایدارى و شكیبائى به خرج دادند، و آزار شدند تا سرانجام نصرت و یارى ما به سراغشان آمد ( انعام/ 34).
5- توجه به این حقیقت كه همه این حوادث در پیشگاه خداوند رخ مى دهد و او از همه چیز آگاه است عامل دیگرى براى پایدارى است. كسانى كه در یك مسابقه مشكل و طاقت فرسا شركت دارند همین كه احساس مى كنند جمعى از دوستانشان در اطراف میدان مسابقه آنها را مى بینند تحمل مشكلات براى آنها آسان مى شود و با شوق و عشق بیشترى به نبرد با حوادث بر مى خیزند. جائى كه وجود چند نفر تماشاچى چنین اثرى در روح انسان بگذارد توجه به این حقیقت كه خداوند مجاهدتهاى ما را در صحنه هاى آزمایش مى بیند، چه عشق و شورى به ادامه این جهاد در ما ایجاد خواهد كرد. قرآن مى گوید: به هنگامى كه نوح علیه السلام تحت شدیدترین فشارها از سوى قومش مامور به ساختن كشتى شد خداوند به او دستور داد و اصنع الفلك باعیننا؛ در برابر ما اقدام به ساختن كشتى كن ( هود / 37 )جمله باعیننا (در برابر دیدگان علم ما ) چنان قوت قلبى به نوح علیه السلام بخشید كه فشار و استهزاى دشمنان، كمترین خللى در اراده نیرومند او ایجاد نكرد. از سالار شهیدان و مجاهدان راه خدا امام حسین علیه السلام همین معنى نقل شده كه در صحنه كربلا به هنگامى كه بعضى از عزیزانش با فجیعترین وجهى شربت شهادت نوشیدند فرمود: هون على ما نزل بى انه بعین الله،همین كه مى دانم این امور در برابر دیدگان علم پروردگار انجام مى گیرد تحمل آن بر من آسان است .
