ممكن است چیزهاى دیگر نیز در آن عالم ذخیره و نهفته باشد كه از جنس موجودات زمانى نباشند، بنا بر این باید گفت خزینه هاى غیب خدا مشتمل بر دو نوع از غیب است: یكى غیب هایى كه پا به عرصه شهود هم گذاشته اند، و دیگرى غیب هایى كه از مرحله شهادت خارجند و ما آنها را غیب مطلق مى نامیم، البته آن غیبهائى هم كه پا به عرصه وجود و شهود و عالم حد و قدر نهاده اند، در حقیقت و صرفنظر از حد و اندازه اى كه به خود گرفته اند، باز به غیب مطلق برمى گردند، و باز همان غیب مطلق هستند، و اگر به آنها شهود مى گوییم با حفظ حد و قدرى است كه دارند، و مى توانند متعلق علم ما قرار گیرند، پس این موجودات هم وقتى شهودند كه متعلق علم ما قرار گیرند، وگرنه غیب خواهند بود. البته جا دارد كه موجودات عالم را در موقعى كه متعلق علم ما قرار نگرفته اند غیب نسبى بنامیم، براى اینكه چنین غیبى، وصفى است نسبى، كه بر حسب اختلاف نسبت ها، مختلف مى شود، مثلا موجودى كه در خانه و محسوس براى ما است، نسبت به كسى كه بیرون خانه است، غیب است ولیكن براى ما غیب نیست، و همچنین نور و رنگ ها براى حس بینایى شهود، و براى حس شنوایى غیب است، و شنیدنى ها براى حس شنوایى شهود و براى حس بینایى غیب است و محسوسات این دو حس نسبت به انسانى كه داراى آن حس است شهود و نسبت به انسان كر و كور غیب است. روى این حساب غیب هایى را كه خداى تعالى در آیه مورد بحث، ذكر كرده، فرمود: و یعلم ما فى البر و البحر و ما تسقط من ورقة الایعلمها و لا حبة فى ظلمات الارض و لا رطب و لا یابس الا فی کتب مبین؛ و هر چه در خشکی و دریاست می داند و هیچ تر و خشکی نیست مگر این که در کتابی روشن (درج) است (انعام/59) از نوع همین غیب هاى نسبى است، براى اینكه همه آنچه كه در آیه ذكر شده، امور محدود و مقدرى است كه تعلق علم به آن محال نیست.
مراد از كتاب مبین :
این آیه دلالت دارد بر اینكه این امور در كتاب مبین قرار دارند، بنا بر این جاى این سؤال هست كه آیا این امور هم از جهت غیب و هم از جهت شهودش در كتاب مى باشد و یا آنكه تنها از جهت غیب بودن؟ و به عبارت دیگر آیا كتاب مبین عبارت است از همین عالم كون كه اجرام امور مذكور را در خود جاى داده، یا آنكه كتاب مبین چیز دیگرى است كه تمامى موجودات به نحو مخصوصى در آن نوشته شده و به قسم خاصى در آن گنجانده شده است؟ به طورى كه از درك درك كنندگان این عالم غایب و از حیطه علم هر صاحب علمى بیرون است؟ و معلوم است كه اگر معناى كتاب مبین این باشد، محتویات آن همان غیب مطلق خواهد بود.
باز به عبارتى دیگر: آیا موجوداتى كه در ظرف این عالم قرار دارند و آیه مورد بحث به طور عموم از آنها اسم برده مانند خطوطى هستند كه در كتاب قرار مى گیرد؟ یا آنكه مانند مطالب خارجى است كه یك واقعه نگار معناى آنرا در قالب الفاظى در كتاب خود درج نموده و آن معانى به تبع آن الفاظ با خارج منطبق مى گردد؟ آیا وقوع اشیاء در كتاب مبین به این معنا است و یا به آن معنا؟ از آیه شریفه ما اصاب من مصیبة فى الارض و لا فى انفسكم الا فى كتاب من قبل ان نبراها ترجمه: هیچ مصیبتى در زمین و در نفوس شما پیش نمى آید، مگر اینكه قبل از تحقق دادنش، آنرا دركتابى نوشته بودیم ( سوره حدید آیه 22) چنین برمى آید كه نسبت كتاب مبین به حوادث خارجى نسبت خطوط برنامه عمل است به خود عمل. از آیه و ما یعزب عن ربك من مثقال ذرة فى الارض و لا فى السماء و لا اصغر من ذلك و لا اكبر الا فى كتاب مبین ترجمه: در زمین و در آسمان چیزى به اندازه ذره اى از پروردگار تو پوشیده نیست، و هیچ موجودى كوچكتر و بزرگتر از آن نیست، مگر اینكه در كتاب مبین هست (سوره یونس آیه 61 ).
و آیه لا یعزب عنه مثقال ذرة فى السموات و لا فى الارض و لا اصغر من ذلك و لا اكبر الا فى كتاب مبین ترجمه: چیزى به سنگینى ذره در آسمانها و زمین نیست كه از وى پوشیده باشد، و هیچ چیز كوچكتر ازذره و نه بزرگتر از آن نیست، مگر اینكه در كتاب مبین نوشته شده است. (سوره سبا آیه 3 ) و آیه قال فما بال القرون الاولى* قال علمها عند ربى فى كتاب لا یضل ربى و لا ینسى ترجمه: گفت: مردمان گذشته كه به دین تو ایمان نداشتند (و مانند ما بت پرست بودند) چطور شدند؟ موسى گفت: علم اینكه آنان چه كردند و چه جزائى دیدند، در كتابى نزد پروردگار من است، و پروردگارمن چیزى را اشتباه و فراموش نمى كند.(سوره طه آیه 51 و 52 ) و از آیات دیگرى نیز این معنا استفاده مى شود، پس كتاب مبین – هر چه باشد یك نحوه مغایرتى با این موجودات خارجى دارد – كتابى است كه نسبت به موجودات خارجى تقدم داشته و بعد از فناى آنها هم باقى مى ماند، عینا مانند خطوط برنامه كه مشتمل بر مشخصات عمل بوده، قبل ازعمل وجود داشته و بعد از آن هم باقى مى ماند.
شاهد دیگر بر اینكه مراد از كتاب مبین معناى اول است این است كه ما به چشم خودمى بینیم كه موجودات و حوادث جهان تحت قوانین عمومى حركت در حال تغییر و دگرگونى هستند، و حال آنكه آیاتى از قرآن دلالت دارند بر اینكه آنچه كه در كتاب مبین است قابل تغییر و دگرگونى نیست، مانند آیه یمحو الله ما یشاء و یثبت و عنده ام الكتاب ترجمه: خداوند آنچه را كه بخواهد محو نموده و آنچه را كه بخواهد اثبات مى كند و در نزد او سرچشمه و اصل كتاب است.( سوره رعد آیه 39) و آیه فى لوح محفوظ؛ که در لوح محفوظ است (سوره بروج آیه 22) و آیه و عندنا كتاب حفیظ ، و پیش ما کتابی است که (همه چیز در آن ) محفوظ است (سوره ق آیه 4) زیرا این آیات به طورى كه ملاحظه مى كنید دلالت دارند بر اینكه این كتاب در عین اینكه مشتمل است بر جمیع مشخصات حوادث و خصوصیات اشخاص و تغییراتى كه دارند در عین حال خودش تغییر و دگرگونى ندارد.
