اختلاف ارث و دیه زن و مرد

س ـ علت اختلاف ميزان ارث و ديه زن و مرد در اسلام چيست؟

ج ـ خداوند هر يك از زن و مرد را به گونه‏ اي آفريده كه هر كدام كاري مي‏تواند انجام دهد كه ممكن است از عهده ديگري خارج باشد؛ مرد را عقلاني‏تر و زن را عاطفي ‏تر آفريده است. مرد به سبب داشتن روحيه تعقلي، بهتر مي‏تواند از عهده تدبير عقلاني زندگي و تأمين مخارج خانه برآيد و زن با داشتن روحيه عاطفي بهتر مي‏تواند به تربيت فرزندان و اموري از اين قبيل بپردازد و هر دو مكمل يكديگرند. مرد براي اداره بهتر زندگي و چاره ‏انديشي بهتر مشكلات، نياز به اختيارات مالي بيشتري دارد در نتيجه سهم‏ الارث بيشتري به اوتعلق مي‏گيرد.    (ر. ك: الميزان، ج 4، ص 221.)    اين نقصان در اموال زنان به ‏گونه‏ اي ديگر جبران مي‏شود. شما با اندك تأملي و مختصر محاسبه‏اي مي‏توانيد به اين نكته پي ببريد كه زنان عملاً دو برابر مردان بهره مي‏برند و آن به جهت حمايتي است كه اسلام از حقوق آنان نموده است، زيرا براساس وظايفي كه برعهده مردان است نيمي از درآمد آنان براي زنان به مصرف مي‏رسد، در حالي كه بر عهده زنان چيزي گذاشته نشده است. مردبايستي هزينه همسر وفرزندانش را براساس نيازمندي‏هايشان اعم از خوراك، پوشاك، مسكن و ساير لوازم بپردازد، در حالي كه آنان از پرداخت هرگونه هزينه حتي براي مخارج خودشان معاف هستند. از اين‏رو زن مي‏تواند سهم ‏الارث خود را پس‏انداز كند ولي مرد ناچار است آن را به مصرف همسر و فرزندانش برساند بدين ترتيب نيمي از درآمد مردان براي زنان خرج شده و نيمي براي خودشان، در صورتي كه سهم زنان همچنان باقي است.    (ر.ك: تفسير نمونه، ج 3، ص 290 ـ 291.)    در روايات اسلامي نيز دربيان دليل اين امر آمده است كه زنها ازدواج مي‏كنند و سهم خودشان دست نخورده باقي مي‏ماند، امّا در سهم همسرشان شريك مي‏شوند. علاوه بر اين به آنها نفقه تعلق مي‏گيرد.   ( فروع كافي، ج 7، ص 87. )  
درباره بخش دوم سؤال ـ دليل تفاوت ديه مرد و زن ـ مي‏توان چنين گفت:
1 . اول آن كه انسان مؤمن و خداشناس براساس باور ژرف و عميقي كه به خداوند به عنوان كامل مطلق و حكيم علي الاطلاق دارد، يقين پيدا مي‏كند كه هرآنچه از ناحيه او دستور داده شده و هر حكمي كه از ناحيه وي صادر گرديده، حتماً داراي مصالحي است كه به بندگان بازمي‏گردد، هر چند كه عقول و انديشه‏ هاي بشري از درك حكمت آن ناتوان و قاصر باشد.

2 . ديه در اسلام بر معيار «ارزشِ معنوي» انسان مقتول نيست ـ تا زن را از اين جهت كمتر از مرد بدانيم ـ بلكه دستور خاصي ناظر بر مرتبه بدن انسان كشته شده مي‏باشد؛ چرا كه ديه يك دانشمندِ داراي رتبه جهاني با ديه يك انسان عاميِ بي‏سواد برابر است! در حالي كه از نظر معنوي، هيچ‏گاه اسلام اين دو را برابر نمي‏داند (سوره زمر، آيه 9 و سوره نساء، آيه 95 و سوره حديد، آيه10 و…) بنابراين تساوي ديه عالم و جاهل نه از مقام عالم مي‏كاهد و نه بر مقام جاهل مي‏افزايد و تفاوت ديه مرد و زن نيز نشانه منزلت مرد و يا كم‏بود مقام زن نيست.

زيرا تفاوتهاي مادي و مالي هيچ ارتباطي به مقام هاي معنوي ندارد. لذا كيفر و عذاب قتل عمدي (عذاب ابد يا دراز مدت) هم براي قاتل مرد است و هم قاتل زن، يعني مقتول مؤمن، چه مرد باشد چه زن، براي قاتلش عذاب ابد (يا دراز مدت) است.
3 . در كفّاره، فرقي بين قتل زن و مرد نيست؛ يعني در قتل عمد، كفاره جمع و در قتل غير عمد، كفاره به نحو ترتيب واجب مي‏شود و از اين لحاظ فقهي نيز فرقي بين قتل زن و مرد نيست.    (ر. ك: زن در آينه جلال و جمال، آيه‏ الله جوادي آملي، ص 354 ـ 356.)  
4 . در صورتي كه مرد مقتول و زن قاتل باشد، زن فقط قصاص مي‏شود و اين‏گونه نيست كه وي يا بازماندگانش، مجبور به پرداخت مابه‏ التفاوت ديه به خانواده مقتول باشند.

5 . در غالب موارد، با كشته شدنِ يك زن، نان‏آورِ خانواده از دست نمي‏رود، امّا با قتل يك مرد، نفقه دهنده و خرج دهنده يك خانواده ـ اعم از زن، دختر و پسرش ـ از بين مي‏رود و لذا مقدار تفاوت ديه مرد و زن مي‏تواند در اينجا نقش خود را نشان دهد. اين تفاوت ميزان ديه نيز به نفع زن و دختر و پسري است كه از مرد مقتول باقي مي‏مانند.    (ر. ك: اسداللّه محمدي‏نيا، پاسخ به پرسشهاي جوانان، ج 2، ص 269.)  
6 . سرانجام اينكه در همه جا ديه زن نصف ديه مرد نيست. براي مثال، در موردي كه ديه اعضاء بيش از يك سوم ديه كامل نشده باشد، ديه زن و مرد مساوي است.    (ر. ك: قانون مجازات اسلامي، ماده 301.)