تقرب نفس به موت

بسم‌الله الرحمن الرحیم

کارشناس: استاد مهدوی ارفع

عنوان: صبر و تاب آوری، تقرب نفس به موت

پس از آنکه امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) صبر را در سه شعبه تبیین فرمودند — شوق به بهشت که اثر آن دل کندن از خواهش‌های نفسانی است؛ ترس از دوزخ که اثر آن اجتناب از محرمات است؛ و زهد و عدم دلبستگی به دنیا که نتیجه آن سبک شمردن مصیبت‌هاست — نوبت به آخرین و چهارمین شعبه، یعنی روحیه‌ای می‌رسد که صبرآفرین است.

• حضرت چهارمین روحیه صبرآفرین را ارتقاب موت یا انتظار مرگ می‌دانند.

واژه «ترقّب» از ریشه «رقیب» است و رقیب به کسی گفته می‌شود که همواره در کنار انسان و سایه‌به‌سایه او حرکت می‌کند. حضرت می‌فرمایند: مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِی الْخَیْرَاتِ؛ یعنی هر کس که مراقب و منتظر رقیب خود، یعنی مرگ، باشد، در انجام کارهای خیر شتاب می‌کند.

اما ارتباط این موضوع با صبر چیست؟

یکی از مواردی که نفس انسان سرکشی می‌کند و در برابر طاعت و خدمت به خلق مقاومت می‌نماید، همین‌جاست. نفس اگر تربیت نشود، با بهانه‌هایی همچون «در این گرما چگونه روزه بگیریم؟»، «این حجاب و پوشش برای چیست؟»، «چرا این‌قدر نماز بخوانیم؟» یا «نیازمندی فقرا به ما چه ارتباطی دارد؟» از زیر بار عبادت و خدمت به دیگران شانه خالی می‌کند. این حالت، نوعی بی‌صبری و ناتوانی در برابر سختی‌های طاعت است.

حضرت راهکار غلبه بر این حالت را این‌گونه بیان می‌فرمایند که اگر می‌خواهی نفست نه‌تنها تنبلی نکند، بلکه در انجام خیرات بر دیگران سبقت بگیرد، باید دائماً به یاد مرگ باشی؛ به یاد آن لحظه‌ای که «ناگهان بانگی برآمد، خواجه مرد». اگر در همین لحظه که توفیق انجام کار خیری مانند صدقه دادن، ذکر گفتن، خدمتی به خلق یا دست نوازش بر سر یتیمی کشیدن برایت فراهم شده، کوتاهی کنی، ممکن است فرصت دیگری نیابی و راهی دیار باقی شوی. اگر امشب که توانایی مالی برای خدمتی را داری یا حال خوشی برای خواندن دو رکعت نماز شب نصیبت شده است، تنبلی کنی و آن را به آینده موکول نمایی، ممکن است پیش از رسیدن آن «شنبه» موعود، بر دوش دوستان و آشنایان به سوی آرامگاه ابدی رهسپار شوی.

بنابراین، حضرت می‌فرمایند کسی که همواره مراقب و منتظر مرگ است، در انجام نیکی‌ها سرعت می‌گیرد و سستی نمی‌ورزد. چنین فردی در برابر سختی‌های ظاهری عبادت و خدمت به دیگران محکم و استوار می‌ایستد، زیرا نتیجه ارزشمند اعمال خیر خود را در آخرت مشاهده می‌کند.

منابع:

• حکمت ۳۱ نهچ‌البلاغه