۱۱-استعمار و ایران

بسم الله الرحمن الرحیم

کارشناس: استاد سیاوشی

عنوان: استعمار و ایران

روسیه به‌واسطه تحریک حاکم گرجستان که بخشی از سرزمین ما بود وارد جنگ با ایران شد.

ایران توانایی مقابله با روسیه را در عرصه نظامی نداشت. متأسفانه شاهان قاجار درگیر مسائل داخلی و رقابت خودشان بودند و چندان تمرکزی بر بحث‌های علمی، تولید اسلحه، موارد دفاعی و.. نداشتند.

• آن چیزی که خیلی مهم بود تمایل شاهان قاجار برای تکیه بر انگلستان یا فرانسه برای مقابله با روسیه بود.

متأسفانه وادادگی حاکمان قاجار باعث می‌شد بر توان داخلی تکیه نکنند و برای مقابله با روسیه حتماً به فکر تکیه بر فرانسه یا انگلستان بشوند.

• انگلستان و فرانسه هم تمایل داشتند که با ایران تفاهم بسته و معاهده داشته باشند و از طریق ایران بتوانند به منافع خودشان دست پیدا کنند.

آن چیزی که خیلی مهم بود این بود که آقا محمد خان قاجار در اولین لشکرکشی که به گرجستان داشت از روسیه شکست خورد. بعد از او فتحعلی شاه قاجار وارد عرصه مبارزه با روسیه شد.

جریان استعمار از طریق برخی عناصر نفوذی خودش تلاش کرد حاکمان ما را به این سمت ببرد که  حتماً برای مقابله با روسیه نیازمند همراهی و همکاری انگلستان یا فرانسه هستند.

افرادی مثل حاج ابراهیم کلانتر که یک یهودی تازه‌مسلمان بود. این افراد آمدند و نفوذ کردند. به‌قدری رشد کردند به بالاترین مناصب حکومتی در عصر قاجار رسیدند. همین حاج ابراهیم کلانتر صدراعظم فتحعلی‌شاه شد. مأموریت او چه بود؟

مأموریت او تلاش برای ترغیب پادشاهان قاجاریه به سمت بستن معاهده با انگلستان بود. متأسفانه موفق شد. در گوش فتحعلی‌شاه مُدام زمزمه می‌کرد که ما توانایی مقابله با روسیه را نداریم؛ لذا تکیه بر انگلستان و فرانسه کنیم تا اینها میان‌دار بشوند برای اینکه ما پایِ میز مذاکره با روس‌ها بنشینیم.

متأسفانه، این اتفاق افتاد. فتحعلی‌شاه از جبهه‌ها حمایت نکرد. از افسران جوان ایرانی که در حال تلاش برای غلبه بر روسیه بودند حمایت نکرد و به‌واسطه این عدم حمایت‌ها، ما در جنگ‌ها شکست‌خورده و پایِ میز مذاکره نشستیم و بخش قابل‌توجهی از سرزمین خودمان را از دست دادیم. ازدست‌دادن سرزمین‌ها در نتیجه آن دو معاهده معروف تحت عنوان گلستان و ترکمنچای است.

همیشه این طور برای ما جاافتاده است که روس‌ها سرزمین‌های ما را گرفته‌اند، ولی باید دقت داشته باشیم که عناصر نفوذی مانند حاج ابراهیم کلانتر به‌واسطه تلاش انگلستان ما را پایِ میز مذاکره با روسیه نشاندند.

هدف انگلستان این بود که تمام حواس ایران متمرکز با بحث مواجهه با فرانسه باشد؛ لذا جنگ با روسیه باید تمام می‌شد. به همین خاطر پادشاه ما را به این سمت متمایل می‌کرد که پایِ میز مذاکره بنشیند و جنگ با روسیه را تمام کند.

متأسفانه در شرایط مساوی نبودیم؛ بلکه در شرایط ضعف بودیم و به همین دلیل پایِ میز مذاکره نشستیم و در نتیجه معاهده گلستان و ترکمنچای بخش قابل‌توجهی از سرزمین خودمان را از دست دادیم.