افراط و تفریط ممنوع

بسم‌الله الرحمن الرحیم

کارشناس: استاد مهدوی ارفع

عنوان: مهارت‌های زندگی مشترک، افراط و تفریط ممنوع!

در بحث مهارت‌های زندگی مشترک، پیش‌تر به این کلام گهربار امیرالمؤمنین (ع) در نامه‌ی سی و یکم نهج‌البلاغه اشاره شد که به فرزندشان فرمودند: مبادا به گونه‌ای با خانواده‌ات رفتار کنی که بدبخت‌ترین مردم نسبت به تو باشند. این یک قاعده‌ی بنیادین فقهی، حقوقی و اخلاقی است که بر اساس آن، مرد موظف است به خانواده‌ی خود اولویت دهد، حقوق آن‌ها را به درستی رعایت کند و به نیازهایشان رسیدگی نماید.

اما باید توجه داشت که هر نقطه‌ی تعادلی، با دو خطر افراط (زیاده‌روی) و تفریط (کوتاهی) روبروست.

ممکن است فردی با شنیدن تأکید بر اولویت خانواده، به این نتیجه‌ی اشتباه برسد که باید تمام فعالیت‌های اجتماعی، رسیدگی به خویشاوندان و دیگر وظایف خود را رها کرده و تماماً به همسر و فرزندان خود بپردازد. چنین رویکردی نه تنها خلاف عقل، بلکه رفتاری افراطی و نادرست است.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام برای جلوگیری از این انحراف، در یکی از حکمت‌های نهج‌البلاغه خطاب به کمیل بن زیاد، یار عارف و صحابی خاص خود، نکته‌ای بسیار دقیق را بیان می‌فرمایند. ایشان می‌فرمایند: اکثر مشغله خود را به خانواده‌ات اختصاص مده.

ایشان در ادامه، حکمت این دستور را این‌گونه توضیح می‌دهند: اعضای خانواده‌ی تو از دو حال خارج نیستند؛ یا دوستان خدا هستند یا دشمنان خدا.

• اگر دوستان خدا باشند، خداوند هرگز دوستان خود را رها و فراموش نخواهد کرد. بنابراین، تو به اندازه‌ی تکلیف و توانت برایشان وقت بگذار، اما بیش از آن لازم نیست.
• اگر دشمنان خدا باشند، چرا باید بیش از حد، وقت و فکر خود را برای دشمنان خدا صرف کنی؟

بنابراین، مسیر صحیح، مسیر اعتدال است.

از یک سو، مرد وظیفه دارد به گونه‌ای رفتار کند که حقوق همسر و فرزندانش به طور کامل ادا شود و آن‌ها احساس کنند که سرپرستی خداترس، تکلیف‌محور و مسئولیت‌پذیر دارند. از سوی دیگر، نباید به حدی درگیر خانواده شود که از دیگر وظایف خود مانند شرکت در جلسات دینی و هیئت، فعالیت‌های اجتماعی و رسیدگی به پدر و مادر باز بماند؛ چرا که این نیز نشانه‌ی ضعف است.

عقلانیت، راه رسیدن به اعتدال است.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً؛ یعنی شخص نادان را نمی‌بینی مگر در حال افراط یا تفریط.

پس در مهارت‌های زندگی مشترک، باید اعتدال را که حاصل عقلانیت، فهم و پذیرش دستورات شریعت است، سرلوحه‌ی زندگی خود قرار دهیم

منابع:

• نامه ۳۱ نهچ‌البلاغه