نشانه عقلانیت و ادب

بسم‌الله الرحمن الرحیم

کارشناس: استاد مهدوی ارفع

عنوان: مهارت‌های زندگی، نشانه عقلانیت و ادب

• یکی از موقعیت‌هایی که به صورت روزمره در زندگی ما تکرار می‌شود، مواجهه با تعریف، تمجید و احترامی است که دیگران نسبت به ما ابراز می‌کنند. موضع‌گیری صحیح در برابر این رفتار، یکی از مهارت‌های مهم زندگی است.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این باره نکات ارزشمندی را بیان فرموده‌اند.

• اصل اول: پاسخ به احترام با احترامی برتر

اولین اصل این است که وقتی کسی به شما احترام می‌گذارد، شما باید آن احترام را به شیوه‌ای بهتر به او بازگردانید یا دست‌کم، پاسخی هم‌تراز با رفتار او بدهید.

این دستورالعمل در واقع توضیحی بر آیه شریفۀ: وَإِذَا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّهٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا است که می‌فرماید: هرگاه به شما درود و احترامی ابراز شد، به شکلی بهتر یا حداقل همانند آن پاسخ دهید.

رعایت این اصل، نشانه عقلانیت، ادب، حیا و رشد اخلاقی انسان است.

• اصل دوم: مراقبت در برابر آثار منفی ستایش

گاهی تعریف و تمجید دیگران، حتی اگر با نیت خیر صورت گیرد، آثار منفی در وجود ما بر جای می‌گذارد و موجب غرور، خودپسندی، تکبر، غفلت و ایجاد توقعات بیجا می‌شود. ممکن است فرد به دلیل ستایش دیگران، انتظار داشته باشد که در هر مجلسی برای او به پا خیزند، او را در بالای مجلس بنشانند و در برابرش تواضع کنند.

در چنین مواردی چه باید کرد؟

راهکار، اقتدا به امیرالمؤمنین علیه‌السلام است؛ شخصیتی که اگر تمام فرشتگان، جنیان و انسان‌ها برای ستایش او گرد هم آیند، باز هم نمی‌توانند حق وصف او را آن‌گونه که شایسته است، به جا آورند.

در حکمت ۱۰ نهج‌البلاغه نقل شده است که گروهی از دوستداران حضرت در حضور ایشان شروع به مدح و ستایش کردند. امام علی (ع) در همان لحظه با حالتی از تضرع رو به درگاه خداوند کردند و این‌گونه دعا فرمودند:

• اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمُ بِی مِنْ نَفْسِی: خداوندا، تو مرا بهتر از خودم می‌شناسی.
• وَ أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْهُمْ: و من خود را از این ستایندگان بهتر می‌شناسم.
• اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَیْراً مِمَّا یَظُنُّونَ: خداوندا، ما را بهتر از آنچه اینان گمان می‌کنند، قرار ده.
• وَ اغْفِرْ لَنَا مَا لاَ یَعْلَمُونَ: و آن کوتاهی‌ها و گناهانی را که تو از آن‌ها آگاهی و اینان نمی‌دانند، بر ما ببخش و بیامرز.

این دعا نشان می‌دهد که حضرت چگونه مراقب بودند تا نفسشان از این ستایش‌ها لذت نبرد و خدای ناکرده دچار غرور نشود.

منابع:

• حکمت ۱۰ نهچ‌البلاغه